सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

स्तोत्ररत्नाकरः | १२५

कोकिल.

समुद्गिरसि किं वाचः पुस्कोकिल सुकोमला. । धत्रेऽस्मिञ्जडपाषाणगुरुनिर्घोषभैरवे ॥ ११५ ॥

नैवैतद्वाचि माधुर्यं जाने कोकिल कृत्रिमम् । प्रपोषितो येस्तानेव जानपक्षो जंहासि यत् ॥ ११६ ॥

रसालशिखरासीना शतं मन्तु पतत्रिण । तन्मञ्जरीरसामोदं विदुदेव कुहूमुखा ॥ ११७ ॥

भद्रं मद्रं कृत मौनं कोकिलैर्जलदागमे । वक्तारो दर्ददुरा यत्र तत्र मौन हि शोभते ॥ ११८ ॥

शृगालशगशार्दूलदूषितं दण्डकावनम् । पञ्चमं गायतानेन कोकिलेन प्रतिष्ठितम् ॥ ११९ ॥

काक कृष्ण. पिक. कृष्ण. को भेद पिककाकयो । वसन्तममये प्राप्ते काक. काकः पिक. पिक. ॥ १२० ॥

तावन्मौनेन नीयन्ते कोकिलैश्चैव वासरा. । यावत्सर्वजनानन्ददायिनी वाक्प्रवर्तते ॥ १२१ ॥

कोकिलोऽह भवान काक. समान कालिमावयो. । अन्तर कथयिष्यन्ति काकलीकोविदा. पुन ॥ १२२ ॥

सहकारे चिर स्थित्वा सलीलं बालकोकििल । तं हित्वाऽन्यान्यवृक्षेषु विचरन्न विलज्जसे ॥ १२३ ॥

कलकण्ठ यथा शोभा सँहकारे भवद्भिर । खदिरे वा पलाशै वा कि तथा स्याद्विचारय ॥ १२४ ॥

कोकिल कलमालपैरलमलमालोकसे रसालं किम् । शरनिकरभरितशरधि. शबर. संरतीह परिसरे सधनुः ॥ १२५ ॥

तत्किं स्मरसि न मुक्त यत्पिकं रे काकमन्दिरे पूर्वम् । सहकारकुसुमकाले हठेन कुरुषेऽधुना रावम् ॥ १२६ ॥

तावत्कोकिल विरसान्यापय दिवसान्वनान्तरे निवसन् । यावन्मिलदलिमाल. कोऽपि रसाल. समुल्लसति ॥ १२७ ॥

एकस्त्वं गहनेऽस्मिन्कोकिल न कलं कदाचिदपि कुर्या । सजात्यशङ्कयामी न त्वा निघ्नन्तु निर्दयाः काकाः ॥ १२८ ॥

अथ कोकिल कुरु मौन जलधरसमयेऽपि पिच्छिला भूमिः । विकसति कुटजकदम्बे वक्तरि भेके कुनस्तवावसरः ॥ १२९ ॥

मलिनात्मना विरागं प्रकटीकृत एव कोकिलकलेन । जीवनदानामुन्नतिसमये वाचंयमीभवता ॥ १३० ॥

रे रे कोकिल मा भज मौनं किंचिदुद्द्घृष्य पञ्चमरागम् । नो चेत्त्वामिह को जानीते काककदम्बकपिहिते चूते ॥ १३१ ॥

अस्या सखे बधिरलोकनिवासभूमौ किं कूजितेन खलु कोकिल कोमलेन । एते हि दैवहतकास्त्वदभिन्नवर्णं त्वा काकमेव कलयन्ति कलानभिज्ञा. ॥ १३२ ॥

रे बालकोकिल करीरमरुस्थलीषु किं दुर्विदग्धमधुरध्वनिमातनोषि । अन्य. स कोऽपि संहँकारतरुप्रदेशो राजन्ति यत्र तव विश्रमभाषितानि ॥ १३३ ॥

किं कोमलै कलरवैः पिक तिष्ठ तूष्णीमेते तु पामरनरा. खरमाकळय्य । को वा रटत्ययमये निकटे कटनि रे वन्यत्तामिति वदन्ति गृहीतदण्डः । १३४ ॥

तावच्चकोरचरणायुधचक्रवाकपागवनादिविहगा कूजन्त्वप्सन्तु । यावद्वसन्तरजनीघटिकावसानमामाद्य कोकिलयुवा न कुहूकगेति ॥ १३५ ॥

योषित रुचिरपल्लवमञ्जरीषु श्रीखण्डमण्डलरसालवने सदैव । दैवात्स कोकिलयुवा निपपात निम्बे तत्रापि रुष्टवलिपुष्टकुलैर्विवादु ॥ १३६ ॥

हे कोकिलाखिललतासु फलानि सन्ति सत्यज्य तानि ननु चूतलता सपुष्पाम् । कि काङ्क्षसीह रमितुं फलभोक्तुकामो न ज्ञायसे नृपतिसेवकभीषणीयाम् ॥ १३७ ॥

परभृतशिशो मौन तावद्विधेहि नभस्तलोन्यननविवये पक्षौ स्वाना न यावदिमौ क्षमौ । ध्रुवमपरथा द्रष्टव्योऽसि स्वजातिविलक्षणध्वनितकुपितध्वाङ्क्षत्रोटीपुटातिर्जजर. ॥ १३८ ॥

अहंसुवगवर्णनीयजनमदायतोदन्नतस्फुरचतुरपञ्चमस्वरजितान्यपक्षिव्रज. । रसालतरुणा कृतामसममुल्यतामात्मनो विहन्तुमिह कोकिल फलिनमन्यमुद्वीक्षते ॥ १३९ ॥

क्वचिच्छिखीनाद क्वचित्तुलकौकोलकललह क्वचिकद्वागवः क्वचिदपि कपीना कलकल. । क्वचिद्रोरफेरुध्वनिरयमहौ दैवघटनात्कथकार तॉर रसति चकिन कोकिलयुवा ॥ १४० ॥

मूकीभूय तमेव कोकिल मधु बन्धुं प्रतीक्षस्व हे हेलोल्लासितमल्लिकापरिमलामोदानुकूलानिलम् । यत्रैतास्तव सूक्तय. मफलतामायान्त्यमी तूलमन्पाशूत्समूसो निदाघदिवसा सतापमदायिन. ॥ १४१ ॥

येनानन्दमये वसन्तसमये मौरम्येहेलामिल्लट्टङ्कालीमुखरे रसालशिखरे नीताः पुरा वासग । आ कालस्य वशेन कोकिलयुवा सोऽप्यद्य मवां दिश खेलद्व्रायमचक्षुघातावदलन्मूर्धा मुहुर्धावति ॥ १४२ ॥

दौत्यूहा मरस रसन्तु सुभगं गायन्तु केकाभृत कलिम्बाः कैकमालपन्तु मधुर कूजन्तु कोर्यष्टयः । दैवाद्यावदसौ रसालविटपिच्छायामनासादयन्निर्वैण्ण. कुटजेषु कोकिलयुवा सजातमौनव्रत' ॥ १४३ ॥

भ्रातः कोकिल कूजितेन किमलं नाद्याप्यनर्थ्यो गुणस्तूष्णीं तिष्ठ विशीर्णपर्णपटलच्छन्न. क्वचित्कोटरे । प्रोद्दामद्रुमसंकटे कटुरटत्काकावलीसंकुल. कालोऽय शिशिरस्स संप्रति सखे नायं वसन्तोत्सव. ॥ १४४ ॥

अंम्भोजप्रकगोऽथ केतककुलं कुन्दोत्करः कैरवात्तो मळ्ळिगण्डोऽथ चम्पकचयो जातीसमूहोऽथवा । नो चेदादरमातनोति पिक ते खेदं वृथा मा कृथा यस्मात्कापि कदापि कोऽपि भविता यस्त्वद्गुणाञ्ज्ञास्यति ॥ १४५ ॥

आसाद्याम्रवनीमिमा प्रति नवामास्वाद्य

---

पादटिप्पण्यः:

वामभागः	दक्षिणभागः
१ त्यजसि	१ द्रोणकाक
२ वर्षाकाले	२ जम्बुकध्वनि
३ भेका	३ अत्युच्चं यथा तथा
४ आम्रे	४ कूजते
५ सचरति	५ कालकण्ठक , जलकाक इति प्रसिद्ध
६ आसमन्ताद्भागे	६ मयूरा
७ कोकिल	७ कलहसा
८ अतिवाहय	८ अव्यक्तमधुरम्
९ समानजातौ यत्त्वशङ्कया	९ टिट्टिभा
१० काकसमानवर्णम्	१० मल्लसमूह
११ आम्र
२९ सु. र भा.