सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२२४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ५ प्रकरणम्

कौन्दे मधुनि विधुरो बालवकुले न साले सालम्बो लवमपि लवङ्गे न रमते । प्रियङ्गो नासङ्गं रचयति न चूतेऽपि रमते स्मरँल्लक्ष्मीलीलाकमलमधुपान मधुकरः ॥ ९४ ॥ श्रियो वासाम्भोजे त्रिदिवसरिदम्भोजकुहरे हरेर्नाभीपद्मे मधु मधुकरो यः किल पपौ । स दैवादुन्मीलत्तपनकरतापव्यतिकरव्यथाकम्पः सप्रत्यनतरुमरुभूतौ विचरति ॥ ९५ ॥ लतास्तास्तास्तादृङ्मधुरमवर्ता पङ्कजवनीः समालिङ्गञ्चुम्बन्नयमगमद्यद्भूरिसमयम् । इदानीं चेन्नीचे विचरति रुचिरेष लकुचे कुचेष्टेय धातुर्भवति नहि वाच्यो मधुकरः ॥ ९६ ॥ मधूके माध्वीक पिवसि शतपत्रेऽभिरमसे मधूली मिश्राश्नन्मधुप सहकारेऽपि रमसे । वसन्ते वासन्तीभृषु मधुरमक्षामि बहुशो दुरावेशोऽय ते तदपि कुटजे यद्विचरसि ॥ ९७ ॥ भ्रमंस्त्वैर भ्रातर्भ्रमर नवयूथेषु बहुशो मवूली मन्विष्यन्कुमुदवनवीथीषु विचर । वसन्तरारम्भस्फुरितमधुसभारसुभगो न ते विस्मर्तव्य कचन्न सहकारव्यतिकरः ॥ ९८ ॥ अये मधुप मा कृथा बत वृथा मनोदीनता तुषारसमये लताशतनिषेवणव्याकुलः । इय पुरत एव ते सरसपुष्पमामोदये रसालनवमञ्जरी मधुझरी जगीजृम्भते ॥ ९९ ॥ नो मल्लीमयमीहते न मजते मत्तम्भकुम्भस्थली वासन्ती सहते न चन्दनवनीमालम्बते न क्वचित् । जातीमेव हृदीश्वरीमिव महानन्दैककन्दाङ्कुरा ध्यायन्निवृत्तिमेति षट्पद्युवा योगीव वीतश्रमः ॥ १०० ॥ किं कापि ग्रन्त्यानलैर्विटपिनो निर्दह्य भस्मीकृताः किम्श्वेद्द्वगजेन पङ्कजवनं निष्कन्दमुन्मूलितम् । क्रिया हन्त कृतान्तकेसरिभयाद्यच्चको मदः कुञ्जरैर्यन्नासन्वित्से करीरकुसुमे हा भृङ्ग विश्राम्यसि ॥ १०१ ॥ यस्याः सगमवाञ्छया न गणिता वाप्यो विनिद्रोत्पला यामालिङ्ग्य समुत्सुकेन मनसा यातः परा निर्वृतिम् । भन्ना तामवलोक्य चन्दनलता भृङ्गेण यज्जीव्यते धैर्य नाम तदस्तु तस्य न पुन. स्नेहानुरूपं कृतम् ॥ १०२ ॥ दग्धा सा बकुलावली कवलितास्ते ते रसालद्रुमाः पृष्टास्तेऽपि विनिद्रपुष्पपटलीपीतातपाः पादपाः । भ्रातर्भृङ्ग दवाग्निना वनमिद वल्मीकशेष कृत कि त्वं सम्प्रति काननान्तरपरिसन्दाय मन्दायसे ॥ १०३ ॥ दूरादुज्झति चम्पक न च मजत्यम्भोजराजीरजो नो जिघ्रत्यपि पाटलापरिमल यत्ते न चूते रतिम् । मन्दार्ये यदनादरो विचिकिलोपान्ते न सतृप्यते तन्मन्ये क्वचिदङ्ग भृङ्गतरुणेनास्वादिता मालती ॥ १०४ ॥ येनामोदिनि केसरस्य मुकुले पीत मधु स्वेच्छया नीता येन निशा शशाङ्कधवला पद्मोदरे शारदी । श्रान्तं येन मदप्रवाहमालिने गण्डस्थले दन्तिना सोऽयं भृङ्गयुवा करीरविटपे बध्नाति तुष्टि कुतः ॥ १०५ ॥ भ्रातर्भ्राम्य लवङ्गवल्लीषु पिव स्वैर नवाम्भोरुहं माध्वीमाधविकामधूनि मधुराण्याकण्ठमास्वादय । कस्मादापतितोऽसि केतकमिद यस्मिन्नुदीर्णे रजो दृष्टि लुम्पति सूचय प्रविचिताः कृन्तन्ति मर्मण्यपि ॥ १०६ ॥ आस्वाद्यात्र मधूनि षट्पद मद् मा गा कषायाङ्कुरैर्माकन्दस्य पिकान्नप्रतारितवतो मूर्धानमध्यासित । प्रत्यासन्नतम पिकेडपि भवते येनार्पिता तादृशी माध्वी तस्य विवेकविच्युतिरिय साधुव्यमेतन्न ते ॥ १०७ ॥ नीतं जन्म नवीननीरजवने पीत मधु स्वेच्छया मालत्याः कुसुमेषु येन सतत केली कृता हेलया । तेनेय मधुपन्धलुब्धमनसा गुञ्जा लता सेव्यते हा धिग्दैवकृतं स एव मधुपः का का दशा नागत ॥ १०८ ॥ प्रारम्भे कुसुमाकरस्य परितो यस्योल्लसन्मञ्जरीपुञ्जे मञ्जुलगुञ्जितानि रचयँस्तानातनोरुत्सवान् । तस्मिन्नद्य रसालशाखिनि दशा दैवात्कृशामभ्वति त्वं चेन्मुञ्चसि चञ्चरीक विनयं नीचस्त्वदन्योऽस्ति कः ॥ १०९ ॥ सोऽपूर्वो रसनाविपर्ययविधिस्तर्कर्णयोश्चापलं दृष्टि मा मैदविस्मृतसर्वपरदिक्कि भूयसोक्तन वा । मर्व विस्मृतवानसि भ्रमर हे यँद्धारणोऽडप्याप्सार्वैन्न शून्यकँरे निषेव्यत इति भ्रात क एष ग्रह ॥ ११० ॥ केतक्य कण्टकण्टकाः कुमुदिनी दोषोदयानमोदते जायन्ते विकला कलावति पुन पङ्केरुहा पङ्क्तयः । अन्यानि प्रसवानि षट्पदपदन्यासैरवाञ्चि क्वचिद्भुङ्गो भ्राम्यति कल्पवृक्ष विपदामन्तर्भवन्तं विना ॥ १११ ॥ यद्यप्याग्रतरोरमुष्य वनिताकर्णावतंसोचितामाजिघ्रन्धवमञ्जरी मधुप हे जातोऽसि पूर्णोत्सवः । विक्षर्तुं भवतस्तथाप्यनुचितं तद्वन्धमिन्दीवर यस्याखाद्य मधूलि चानतशिरो मधु त्वयोत्सृजितम् ॥ ११२ ॥ माकन्दे मधुपानमम्बु बकुले क्रीडा कदम्बद्रुमे दोलाखेलनकौतुकं कुवलये कः को न वा विभ्रम । येनाकारि मधुव्रतेन सहसा सोऽयं मधूके मधौ माध्वीक परिपीय पीवरतनुर्जीवत्यहो जीवनम् ॥ ११३॥ पीत पङ्कजकानने मधु मया नीपैऽपनीत वयो बन्धूके वरबन्धुता विगचिता रक्त रसालद्रुमे । कि चाकारि कुमुद्वतीपरिकरे क्रीडाकलाकौशल कस्तद्वेत्तु विधीयतेऽद्य बदरीवृन्दस्य यद्वन्दनम् ॥ ११४ ॥

---

१ इच्छा करोति २ माधवीलताम् ३ गतश्रम ४ कृतान्त काल स एव केमरी मिह ५ विचकिल पुष्पभेद ६ शरत्सम्बन्धिनी

१ अक्षिपातात्कारिणा जिह्वापरिवृत्ति , पक्षे,-पूर्वविपरीताभिधानम् २ कर्णचापल प्रसिद्धम्, पक्षे,-पिशुनप्रतार्थत्व च ३ मद प्रसिद्ध , पक्षे,-गव ४ स्वरपयोर्दिग्भागं, पक्षे,-आज्ञानासविभाग ५ गज , पक्षे,-दारक ६ मरन्दं० , पक्षे,-वसरहित ७ शुण्डा, पक्षे,-हस्त ०