सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२२२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

लसन्न ... या प्रीणाति नेत्राणि यः । तस्याप्यप्रतिमम्बुदस महतॊ... त्वमेतावता वर्णेनैव परं मगल धवल कृष्ण- श्रॆश्चैरभि ॥ ३१ ॥ आकारः कमनीयता कुलगृहं लीला ल... सा गति संपर्कः कमलालये कलतया लोकोत्तरं कूजितम् । सर्वं गुणस्पदमस्ति महती तस्यातिमध्यस्य ते सर्वद्रवत्वमसह्यमङ्गकलहे नाहं सहे हंस हे ॥ ३२ ॥ नद्यो ... विगता दुग्धपयसः कूपाः पयोराशय क्षारा दुष्टवकोट- सङ्कटनटोदेशास्तडागादयः । इत्थं भूतल आकर्लय्य मक- लाह्नन्म्योनिवेशानिति त्वा भो मानस सङ्गमपुन्नरसो हंसं. समभ्यागत. ॥ ३३ ॥ हंसी वेत्ति परागपिञ्जरतनुः कुत्रापि पद्मावरे प्रेयान्मे विसकन्दलीकिसलयं भुङ्क्ते ह्ययं निर्वृतः । नो जानति तपस्विनी यदनिशं जम्बालमालोडयञ्शैवाला- ङ्कुर...यसों न हन्ते हंसो विशीर्णच्छदः ॥ ३४ ॥ म्लाना नलिनी जलानि किरणैः सूर्यस्य शोषं ययुर्नाशं प्राप विहंगमावलिरियं तृष्णाविशीर्णेक्षणा । एते तीरुमहीरुहा अपि पतत्यश्रुश्चिरोऽद्यापि रे कोऽय राजमराल शुष्कसरसी- तीरे रतिप्रक्रम ॥ ३५ ॥ एषा पुष्करिणी म्रराल मलिनै श्छन्ना कुवीथीजलैर्य्यामञ्जतया विवेरकृपया चेद्द्रस्तुमाका- ङ्क्षसे । विश्रम्भो वकमण्डलेषु विनयो भेकेषु सबन्धिता रात्र्यन्वेषु विधीयता कृपणता कोयष्टिकश्रेणिषु ॥ ३६ ॥ पीत येन पुरा पुरंदरपुरे रम्भीरुकेलिखलन्मन्दारद्रुमकर्ण- पूरसुरभि स्वर्गापगाया पयः । सोऽय मारववारि पामरवधू- पादार्पणप्रोच्छलत्पङ्काङ्कितभेकभिन्नमघृणो हंसः समाशंसते ॥ ३७ ॥ काके काष्ण्येमलौकिक धवलिमा हंसे निसर्ग- स्थितौ गाम्भीर्ये महदन्तर वचसि यो भेदः स किं कथ्यते । एतावत्सु विशेषणेष्वपि सखे यन्नेदमालोक्यते के काकाः खलु के च हंसशिशवो देशाय तस्मै नमः ॥ ३८ ॥ क्रुङ्खो- लूकनखप्रपातविगलत्पक्षा अपि श्वाश्रय ये नोञ्झन्ति पुरीष- पुष्टवपुषस्ते केचिदन्ये द्विजाः । ये तु स्वर्गतरङ्गिणीबिसलता- लेशेन संवर्धिता गाङ्गं नीरमपि त्यजन्ति कलुषं ते राजहंसा वयम् ॥ ३९ ॥ भो हंसास्तावदम्भोरुहकुहररजोरञ्जिताङ्गाः सहेलं हंसीभिः पद्मखण्डे मधुरमधुकरारावरम्ये रमध्वम् । यावन्नाय दुरन्तो हरगलगरलव्यालयजालालिनीलोन्मील- न्मेघमालामलिनसकलदिङ्मण्डलोऽभ्येति कालः ॥ ४० ॥

मधुकरः

सैरजस्का पाण्डुवर्णा कण्टकप्रैंकराङ्किताम् । केतकीं सेवसे हन्त कथं रोलैम्ब निर्ह्वप ॥ ४१ ॥ फलाना च दलाना च सन्तु ते ते विवेकिनः । मकरन्दविशेषज्ञो मिलिन्दमपहाय कः ॥ ४२ ॥ पलाशकुसुमभ्रान्त्या शुकतुण्डे पतत्यैलि । सोऽपि जम्बूफलभ्रान्त्या तमलिं धर्तुमिच्छति ॥ ४३ ॥ कचित्कचिदियं यातु स्थातुं प्रेमवशंवदः । न विस्मरति तत्रापि गजीवं भ्रमरो हृदि ॥ ४४ ॥ भ्रम भ्रमर यूथीषु मालतीषु चिरं मिल । मा पुन पङ्कजारण्यस्नेह- शून्य मन कृथा ॥ ४५ ॥ मधुपे मालतीपुष्प सतृष्णं यातुमुद्यते । हन्त दैवादुपागम्योपात्तमारण्यकेन तत् ॥ ४६ ॥ मधुकर तव करनिकरैः कि कि क्रान्तं वनं न कुसुमानाम् । तद्वद् सरसिजकमले लब्धं किंचिद्यदन्यतस्तत्किम् ॥ ४७ ॥ गौरी चम्पककलिकामपहाय भ्रान्तदुर्बुद्धे । शाल्मलिकुसुम- दलेषु स्वैर गुञ्जन् लज्जसे मधुप ॥ ४८ ॥ मैदनमवलोक्य निष्फलमनित्यता बन्धुजीवकुसुमानाम् । वनमुपगम्य भ्रमरः सप्रति जातो जपासक्त ॥ ४९ ॥ अपसर मधुकर दूरं परि- मलबहुलेऽपि केतकीकुसुमे । इह न हि मधुलवलाभो भवति पर धूलिधूमर वदनम् ॥ ५० ॥ कृत्वापि कोशपानं भ्रमरयुवा पुरत एव कमलिन्याः । अभिलषति बकुल- कलिका मधुलिहि मलिने कुतः सत्यम् ॥ ५१ ॥ येनामन्द- मरन्दे दलदरविन्दे दिनान्यनायिषत । कुटजे खलु तेनेहे तेने हा मधुकुरेण कथम् ॥ ५२ ॥ अमरतरुकुसुमसारैर्मे- सेवनसम्पूर्णकामस्य । पुष्पान्तरसेवेयं भ्रमरस्य विडम्बना महती ॥ ५३ ॥ इह रूपमात्रसारे चित्रगते कनककह्लारे । न रसो नापि च गन्धो मधुकर बन्धो मुधा भ्रमसि ॥५४॥ अपनीतपरिमलान्तरकत्थे पद न्यस्य देवरुकुसुमे । पुष्पा- न्तरेऽपि गन्तु वाञ्छसि चेद्भ्रमर धन्योऽसि ॥ ५५ ॥ मलि- नेऽपि रागपूर्णा विकसितवदनाममल्पजल्पेऽपि । त्वयि चपलेऽपि च सरसा भ्रमर कथ वा सरोजिनीं त्यजसि ॥ ५६ ॥ नन्दनजन्मा मधुपः सुरतरुकुसुमेषु पीतमकरन्द । दैवादवनिमुपेतः कुटजे कुटजे समीहते वृत्तिम् ॥ ५७ ॥ दूरतया स्थूलतया नीलतया दानलोलुपैर्मधुपैः । भ्रमित- मिभराजधिया हन्ताभूद्दन्ततो महिषः ॥ ५८ ॥ नष्टे वारिज- विपिने कष्टे नष्टेऽथ मालतीनिकरे । तत्कि जीवति लोके मूलकमकरन्दविन्दुना यदलिः ॥ ५९ ॥ पवनापनीतसौरभ- दूरोदकपूरपद्मिनीलुब्धः । अपरिक्षतस्वपक्षो गन्ता हन्ता- पदं मधुपः ॥ ६० ॥ कति कति न लताः कलिताः सच- रता चञ्चरीकरसिकेन । नलिनी भवन्मधु मधुर यत्पीत त्तत्तदेव परिपीतम् ॥ ६१ ॥ मधुकर मा कुरु शोकं विचर करीरद्रुमस्य कुसुमेषु । घनतुहिनपातदलिता कथं नु सा मालती मिलती ॥ ६२ ॥ यस्तोषं न गतः कमलेषु मली-

---

१ पीतवर्णम् २ मदनबाणाख्य पुष्पम् ३ जपापुष्पे सक्त , पक्षे,-जपे जपन आसक्त ४ दूर गच्छ ५ प्रचुरपुष्परसे ६ विकसितकमले ७ नीतानि ८ इच्छा ९ विस्तारिता कृतेति यावत् १० कल्पवृक्ष ११ सौगन्ध्यम्