भारतकोश
सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

Subhashita Ratna Bhandagara

पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा

स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished516 पृष्ठ

पृष्ठ 252, कुल 516 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 252
वृक्षान्योक्तयः२३७
[स्तम्भ १][स्तम्भ २]
निर्मितं गृहं विघटितं धूमाकुलैः कोकिलैर्मायूरैश्छलितं<br>पुरैव रमसा कीरैरधीरैर्गतम् । एकेनापि सपल्लवेन तरुणा<br>दावानलोपप्लव सोढ को न विपत्सु मुञ्चति जनो मूर्खापि<br>यो लालित ॥ २७ ॥ एकस्त्वं गरुभून्महेन्द्र वितते<br>शाखाशतैराश्रित. पुष्यत्युष्पफलान्वितैरमृदितेजैव्या. सहस्रं<br>समा. । अश्रान्तं श्रमरुगणपान्थजनतासर्वार्यानिर्वाहणं कस्त्वा<br>सात्त्विकमन्तरण भुवन निर्मातु धर्मोशय ॥ २८ ॥ धत्से<br>मूर्धनि दु महा दिनमणेरुद्दामधामच्छटाश्छायाभि पथिका-<br>न्विदग्धमथितान्पुष्णासि पुष्पै फलै । धैर्यं मुञ्चसि नैव<br>येन भवता शाखा सुविस्तारितास्तेनाशासु वनस्यते तव<br>यशस्तोम समुज्जृम्भते ॥२९॥ तीव्रोज्य नितरा निदाघः ग्र<br>प्रोद्यत्प्रचण्डद्युतिर्मार्गो म्ाग्व एव तत्र पथिकाः सञ्चारिण<br>कोटिश । तेषा कश्चिदिहाश्रयस्तरुवरे देवेन संपादित<br>सोऽप्येक सुकृती करोतु कियता संतापनिवर्वापण म् ॥ ३० ॥<br><br>कल्पद्रुमः<br>कल्पद्रुमोऽपि कालेन भवेदद्यि फलप्रदः। को विशेषस्तदा<br>तस्य वन्यैरन्यैर्महीरूहैः ॥ ३१ ॥ न मया रचितं<br>तवालवालं पयसा वा विहितस्तवोभिषेक । अयि कल्पतरो<br>परोपकारे भवतो विश्वविलक्षणः प्रकारः ॥ ३२ ॥ किं न<br>द्रुमा जगति जाग्रति लक्षसंख्यास्तुल्योपनीतपिककाक-<br>फलोपभोगा । धन्यस्तु कल्पविटपी फलसप्रदान कुर्व-<br>न्सदैव विबुधानमृतैकवृत्तीन् ॥ ३३ ॥ स्वर्णे स्कन्धपरि-<br>ग्रहो मरकतैरुल्लासिताः पल्लवा मुक्ताभि स्तबकश्रियो मधु-<br>लिहा वृन्दानि नीलोत्पलैः । सकल्पानुविधायि यस्य फलित<br>कस्तस्य धत्ते तुला धिग्जातु द्रुमसकथासु यदयं कल्पद्रुमो-<br>ऽपि द्रुमः ॥ ३४ ॥ औदार्य भुवनत्रयेऽपि विदितं $^१$समूति-<br>रम्योनिधेर्वासो नन्दनकानने पैरिमलो गीर्वाणचेतोहरः। एवं<br>दातृगुणोत्करः सुरतरोः सर्वोऽपि लोकोत्तर स्यादर्थिप्रवरार्थि-<br>तार्पणविधावेको विवेको यदि ॥ ३५ ॥ न द्वारि द्विरदावली<br>न परितो वानायुजश्रेणयः किंवा शौक्तिकमौक्तिकैर्मृगदृशा<br>सारा न हारावलिः । हे कल्पद्रुम दूरतोऽस्तु भवतः सेवा-<br>भवं वैभव तृष्यामि त्वयि तावतापि यदि न खेरा भवन्ति<br>द्विषः ॥ ३६ ॥ जन्माभूदुदधौ विधौ सहजत। वृन्दारकै-<br>र्वन्यता तत्तत्कामफलाय शक्तिरतुला यस्यास्ति वश्यानिशम्।<br>विश्रामाय चिराय कल्पलतिका भूयोऽयमालम्बते कस्तवा<br>स्तोतुमपि क्षमोऽस्ति तदपि त्वं जल्प कल्पद्रुम ॥ ३७ ॥<br><br>पारिजातः<br>पारिजाततरुं यावन्न लभेत मधुव्रतः । अमणं तावदेवास्य<br>कुञ्जे कुञ्जे तरौ तरौ ॥ ३८ ॥ परिमळसुरभितनमसो<br>बहव. कनकाद्रिपरिसरे तरवः । तदपि सुराणा चेतसि<br>निवसितमिव पारिजातेन ॥ ३९ ॥चन्दनः<br>मन्येव लिग्विताकाशा महीयासो महीरुह. । तथापि<br>र्जनताचित्तानन्दनश्चन्दनद्रुमः ॥ ४० ॥ यद्यपि चन्दनविटपी<br>विधिना फलकुसुमविवर्जितो विहित । निजवपुषैव परेषा<br>तथापि संतापमपहरति ॥ ४१ ॥ अयि मलयज महिमायं<br>कस्य गिरामस्तु विषयस्ते । उद्विरतो यद्गरलं फणिन<br>पुष्णासि परिमलोद्गारं ॥ ४२ ॥ पटीर तव पेटीयान्क.<br>र्परिपाटीमिमामुरीकर्तुम् । यत्पिर्षतामपि नृणा पिष्टोऽपि<br>तनोषि परिमले. पुष्टिम् ॥ ४३ ॥ यैस्त्वं गुणगणवानपि<br>सता ं द्विजिल्हेरसेव्यता नीतः । तानपि वहसि पटीरज कि<br>कथयामस्त्वदीयमौन्त्यम् ॥ ४४ ॥ जनक. सानुविशेषो<br>जाति काष्ठं भुजगमै सङ्ग । स्वगुणैरेव पटीरज यातोऽसि<br>तथापि महिमानम् ॥ ४५ ॥ मूलं भुजंगैः शिखरं प्लवङ्गैः<br>शाखा विहङ्गै कुसुमानि भृङ्गैः । नास्त्येव तच्चन्दनपादपस्य<br>यन्नाश्रितं सत्त्वभरै समन्तात् ॥ ४६ ॥ कति न सन्ति<br>महीषु महीरुहः सुरभिपुष्परसालफलालया. । सुरभयन्ति न<br>केऽपि च भूरूहानिति यशोऽस्ति पर तव चन्दन ॥ ४७ ॥<br>विक्षिष्ठितानि परशो परिशोचनीयबालप्रवालमलयाद्रि-<br>रुहदुहस्ते । निर्भिद्यमानहृदयोऽपि महानुभावः स त्वन्मुखं<br>पुनरमी. सुरभीकरोति ॥ ४८ ॥ कालागुरौ सुरभिताति-<br>शयेऽपि सङ्गादारभ्यते सुरभिताऽपरपादपेऽपि । पाटीर<br>पाटवमिद तव सङ्गिवातेस्तादात्म्यमेति कतरो न तगे<br>समूहः ॥ ४९ ॥ उपानीतं दूरात्परिमलमुपाघ्राय मरुता<br>समायासीदखिन्नमधुरमधुलोभाःमधुकर । परो दूरे लाभः<br>कुपितफणिनश्चन्दनतरो पुनर्जीवन् यायाद्यदि तदिह लाभोऽय-<br>मतुल. ॥ ५० ॥ कान्ताकेलि कल्यतु तरु. कोऽपि<br>कश्चित्कभूणामत्यानन्दं जनयतु फलैः कोऽपि लोकान्धिणोतु।<br>धन्यं मन्ये मलयजमहो यः प्रभूतोपताप $^{१०}$संसारस्य<br>द्रुतमपनयत्यात्मदेहव्ययेन ॥ ५१ ॥ आमोदैस्ते दिशि<br>दिशि गतैर्द्दूग्माकृष्यमाणा साक्षालक्ष्मीं तव मलयज<br>द्रष्टुमभ्यागता. स्म. । किं पश्यामः सुभग भवत. क्रीडति<br>क्रोड एव व्यालस्तुम्यं भवतु कुशलं मुञ्च नः साधु यामः<br>॥ ५२ ॥ केचिच्छोचनहारिण. कतिपये सौरम्यसंभारिणः<br>केऽप्यन्ये फलधारिण. प्रतिदिन ते सन्तु हन्त द्रुमा. ।<br>धन्योऽयं हरिचन्दनः परिसरे यस्य स्थितैः शाखिभिः<br>शाखोटादिभिरप्यहो मृगमशामङ्गेषु लीলায়ितम् ॥ ५३ ॥<br>आतश्चन्दन कि ब्रवीमि विटपस्फूर्जत्फणाभीषणा गन्धस्यापि<br>महाविषाः फणभृतो गुप्त्यै यदेते कृता. । दैवात्पुष्पफला-

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

[स्तम्भ १]

  • १ सभव
  • २ वसति
  • ३ इन्द्रवने
  • ४ आमोद

[स्तम्भ २]

  • १ जनसमूह
  • २ चन्दन
  • ३ अतिशयेन पटु समर्थ
  • ४ रीतिम्
  • ५ अङ्गीकर्तुम्
  • ६ पेषण कुर्वताम्
  • ७ सर्पै
  • ८ वानरै
  • ९ प्रीणयतु
  • १० ससारे स्थितस्य जनस्य