सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२३८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

न्वितो यदि भवानत्राभविष्यत्तदा नो जाने किमकल्पयिष्यदधिकं रक्षार्थमस्यात्मनः ॥ ५४ ॥ एतैर्दक्षिणगन्धवाहचलनैः श्रीखण्ड किं सौरभं ब्रूमस्ते परितो मधुव्रतयुवा येनायमानीयते । माकन्दादपहत्य पङ्कजवनादुद्धूय कुन्दोदरादुद्धाम्य द्विपगण्डमण्डलादाकृष्य हृष्यन्मना ॥ ५५ ॥ वासः शैलशिलान्तरेषु सहजं सङ्गो भुजंगैः सह प्रक्षुब्धागपयोधिचीचिभिर्भुदुद्गतसेकक्रिया । जानीमो न वयं प्रसीदतु भवाञ्श्रीखण्ड तत्कथ्यतां कस्मात्ते परतापखण्डनमहो पाण्डिल्यमप्यागतम् ॥ ५६ ॥ लोकानन्दन चन्दनद्रुम सखे नास्मिन्वने स्थीयतां दुर्वंशैः परुषैरसारहृदयैरग्रेन्तान्येतदराग्ने । ते ह्यन्योन्यनिघर्षणजातदहनज्वालावलीसंकुला न स्वाम्येव कुलानि केवलमिदं सर्वं दहेयुर्वनम् ॥ ५७ ॥ सौरभ्यं भुवनत्रयेऽपि विदितं मलय नु लोगान्तरं कीर्तिः किं च दिगङ्गनाङ्कनगता किं चेतदर्कं शृणु । सर्वानैव गुणानियं निगिरति श्रीखण्ड ते सुन्दगण्डुञ्जन्ता खलु कोटरेषु गरलज्वाला द्विजिह्वावली ॥ ५८ ॥ श्रीमच्चन्दनवृक्ष सन्ति बहवस्ते शाखिनः कानने येषां सौरमात्रकं निवमति प्रायेण पुष्पश्रिया । प्रत्यङ्गं सुकृतेन तेन शुचिना ख्यातः प्रसिद्धात्मना योऽसौ गन्धगुणस्त्वया प्रकटितः कासाविह प्रेक्ष्यते ॥ ५९ ॥ जातं केलिकलावनीकुचतटीसौभाग्यमासादितुं त्रैलोक्याधिपतेर्यशः कथयितुं माले विपश्चामितुम् । किं वाच्यं गुणगौरवस्य महिमा ख्यातोऽखिले भूतले धिग्दैवं कलये यदत्र मलये भग्नः पटीरद्रुमः ॥ ६० ॥ एकस्मिन्मलयाचले बहुविधैः किं तैरकिंचित्करैः काकोलूककपोतकोकिलकुलैरेकोऽपि पार्श्वस्थितः । केकी कूजति चेत्तदा विघटितव्यालावलीबन्धनः सेव्यः स्यादिह सर्वलोकमनसामानन्ददश्चन्दनः ॥ ६१ ॥

अगुरुः

अँगुरुरिति वदतु लोको गौरवमत्रैव पुनरहं मन्ये । दर्शितगुणैव वृत्तिर्यस्य जने जनितदाहेऽपि ॥ ६२ ॥ एणाद्याः पशवः किरातपरिषच्चैषा गुणग्राहिणी संचारोऽस्ति न नागरस्य विषयोच्छिन्नं सुनीनां मनः । धूमेनातिसुगन्धिनात्र विपिने दिक्चक्रमामोदयन्नामूलं परिदह्यतेऽगुरुरुत कस्मै किमाचक्ष्महे ॥ ६३ ॥

चम्पकः

साधारणतरबुद्ध्या न मया बद्धस्तवालवालोऽपि । लज्जयसि मामिदानीं चम्पक सुवनाधिवासिभिः कुसुमैः ॥ ६४ ॥ यद्यपि खदिरारण्ये गुप्तो वसते हि चम्पको वृक्षः । तदपि च परिमलमतुलं दिशि दिशि कथयेत्समीरदस्तस्य ॥ ६५ ॥ रूपसौरभसमृद्धिसमेतं चम्पक प्रति ययुर्न मिलिन्दाः । कामिनस्तु जगृहुस्तदशेषा ग्राहका हि गुणिनां कति न स्युः ॥ ६६ ॥ केनात्र चम्पकतरौ बत रोपितोऽसि कुग्रामपामरजनान्तिकवाटिकायाम् । यत्र प्रवृद्धवनशाकविवृद्धिलोभाद्गो भन्नवाटघटनोचितपल्लवोऽसि ॥ ६७ ॥ उद्यानपालकलशाम्बुनिषेचनानामेतस्य चम्पकतरोरयमेव कालः । अस्मिन्निदाघनिहते घनवारिणा वा संवर्धिते तव पृथोभयथोपयोगः ॥ ६८ ॥ यन्नादत्तस्वमलिना मलिनाशयेन किं तेन चम्पक विषादमुरीकरोषि । विश्वाभिराममनवनीरदनीलवेधाः केशाः कुशेशयदृशः कुशलीभवन्तु ॥ ६९ ॥ कोपं चम्पक मुञ्च याचकजनैर्गायामितस्त्वं सखे मा ग्लासीः परितो विलोक्य तरु कम्मेऽधिरूढस्तुलाम् । कोपश्धन्नियतस्तवास्ति हृदये चात्रे तथा कुप्यता येन त्वं हि सुवर्णवर्णकुसुमामोदोद्वितीयः कृतः ॥ ७० ॥ मन्येकेऽपि महीरुहाः प्रतिदिनं समेतमङ्गाल्यमन्ताद्दृशंगणिनो लवङ्गलवलीमाकन्दकुन्दादयः । नाशास्य जनुरस्य चम्पकतगोर्यत्कोरकान्तर्दल खैरङ्गेरुषधीय राजरमणी साम्यमलोकेते ॥ ७१ ॥

बकुल

शिशिरादागमे तरुकुसुमभारेणसुकुनी कृती मालाकारो बहुःक्षमपि कुत्रापि निदधे । इ० को जानीते यदयमिह कोणात्संगता जगजाले कनी कुसुमभरसौरभ्यमरितम् ॥ ७२ ॥ दधान प्रेमाणं तरुषु समभावेन विपुलं न मालाकारोऽसावकृत करुणां बालवकुले । अय तु द्रागुद्यत्कुसुमनिकराणां परिमलैर्दिशन्तानातेने मधुपकुलझङ्कारभरितान् ॥ ७३ ॥

अशोकः

गर्यायसे विकचकोकमञ्जुगुञ्जद्भृङ्गषट्पदघटाविभवेन किं नु । वामभ्रुवा चरणताडनदोहदानि किं नाम न स्मरसि तावदशोक तानि ॥ ७४ ॥ उन्मीलयन्ति कुसुमानि मनोरमाणि के नाम नात्र तरवः समयोचितानि । कस्येदृशं कथय दोहदमस्ति तस्य यादृग्विनिर्मितमशोकमहीरुहस्य ॥ ७५ ॥ मूर्ध्ना खाद्यूना लघुरपि फलानां न विभवस्तवाशोक स्तोक स्तबकमहिमा सोऽप्युँसुरभिः । यदेतन्नो तन्वीकरचरणलावण्यसुभगं प्रवालं बाल स्यात्तरुषु स कलङ्कः किमपरः ॥ ७६ ॥ किं ते नम्रतया किमुन्नततया किं वा घनच्छायया किं वा पल्लवलीलया किमनया वाऽशोक पुष्पश्रिया । यत्तन्मूलनिषण्णखिन्नपथिकस्तौर्मैः स्तुवन्नन्वहं न स्वादूनि मृदूनि खादति फलान्याकण्ठमुत्कण्ठितः ॥ ७७ ॥

यूथी

यूथि यथोचितविधिना विधेयमातिथ्यमेतँस्मिन् । मालतिकान्राणेशे प्राँधुणिकस्ते गुणाक्षरन्यायात् ॥ ७८ ॥

मालती

कुसुमस्तवकानम्राः सन्त्येव परितो लताः । तथापि भ्रमरश्रान्ति हरत्येकैव मालती ॥ ७९ ॥ मालतीकुसुमे भाति गुञ्जन्मत्तमधुव्रत । प्रयाणे पँञ्चबाणस्य शङ्ख-

---

१ दुष्टवेणुभि, पक्षे,-दुष्टकुले
२ यूथानि
३ नाम्ना, पक्षे,-लघु
१ कुशल
२ अल्प
३ सुगन्धरहित
४ समूह
५ अर्धोद्धमरे
६ अतिथि
७ मदनस्य