सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

वृक्षान्योक्तयः
२३९

---

[वामस्तम्भः]

मापूरयन्निब ॥ ८० ॥
गुजति मञ्जु मिलिन्दे मालति मा मौनमुपयासीः ।
शिरसा वदान्यगुरवः सादरमेनं वहन्ति सुरतरवः ॥ ८१ ॥

अयि कि गुणवति मालति जीवति भवतीं विना मधुपः ।
अथ यदि जीवति जीवतु जीवितमपि तस्य जीवनाभासः ॥ ८२ ॥

मा मालति म्लायसि यद्यविद्यश्चुचुम्ब तुम्ब्रीकुसुमं षँडङ्घ्रिः ।
पदैश्चतुर्भिर्हि युतः पशुश्चेत्स षड्भिरध्यर्धपशुः कथं नो ॥ ८३ ॥

कति सन्ति लब्धुलता ललिता नवकोरकिता धरणीसुतले ।
कति बन्धुरगन्धभृतस्तरवो गुरवो निवसन्ति गिरौ मलये ॥ ८४ ॥

अयि मालति सौरभसारविनिर्जितसविकसत्कमलानिलये ।
मधुपानविधौ मधुपस्य पुनर्भवने भवतीमहमाकलये ॥ ८५ ॥

किं मालतीकुसुम ताम्यसि निष्ठुरेण केनापि यत्किल विलूनमितो लताग्रात् ।
लोकोत्तरेण विलसद्गुणगौरवेण को नामुना शिरसि नाम करिष्यति त्वाम् ॥ ८६ ॥

मँर्दीयस्त्वाधिक्यान्न भवति विमर्दक्षममिदं न चान्येभ्यो रूपं भवति कुसुमेभ्योऽधिकतरम् ।
प्रसूनं माल्यास्तादपि हृदयाह्लादकरण प्रवीणेरामोदैर्भवति जगतो मौलिनिलयम् ॥ ८७ ॥

अस्मिन्र्केलिउने सुगन्धपवने क्रीडत्तुरङ्गीजने गुजद्भृङ्गकुले विशालबकुले कूजत्पिकीसकुले ।
उन्मीलन्नवपाटलापरिमले मल्लीप्रसूनाकुले यद्येकापि न मालती विकसिता तत्कि न रम्यो मधुः ॥ ८८ ॥

मल्लिका

न च गँन्धवहेन चुम्बिता न च पीता मधुपेन मल्लिका ।
^१पिहितैव कठोरशाखया ^२परिणामस्य जगाम गोचरम् ॥ ८९ ॥

दमनकः

वद प्रादुर्भावावधि परिमलावस्थितदृशा जगत्या विख्याता दमनक प्रतीपास्तव गुणाः ।
तथाप्यस्मिन्भृङ्गे मधुप्लवपिपासापरवशे दृढप्रेमाबद्धे कथय कथमौदास्यमकरोः ॥ ९० ॥

केतकी

कालक्रमकमनीयक्रोडेयं केतकीति का शङ्का ।
वृद्धिर्यथा यथा स्वास्तथा तथा कण्टकोत्कर्षः ॥ ९१ ॥

पत्राणि कण्टकशतैः परिवेष्टितानि वार्त्तापि नास्ति मधुनो रजसान्धकारः ।
आमोदमात्ररसिकेन मधुव्रतेन नालोकितानि तव केतकि दूषणानि ॥ ९२ ॥

एतासु केतकिलतासु विकासिनीषु सौभाग्यमद्भुततर भवती बिभर्ति ।
यत्कण्ठकैर्र्यथितमात्मवपुर्न जानंस्वामेव सेवितुमुपक्रमते द्विरेफः ॥ ९३ ॥

एकेन चेत्परिहृतोऽसि महेश्वरेण कि तेन केतक विषादमुरीकरोषि ।
अन्ये न कि जगति सन्ति

---

[दक्षिणस्तम्भः]

महागुणा ये त्वा वहन्ति शिरसा नरदेवदेवाः ॥ ९४ ॥

हे हेमकेतकि कथं बहु गर्वितासि ससेव्यसे मधुक़रैरखिलैरितीव ।
नैषा रसातिशयता नलिनीवियोगात्तैर्दीयते विकटकण्टकशूलझम्पः ॥ ९५ ॥

रोलम्बस्य चिराय केतकपरिष्वङ्गेष्वभङ्गो रसः सुज्ञात बत केतकस्य च मनो भृङ्गप्रसङ्गोत्सुकम् ।
जानात्येव मिथोऽनुरागमनयोः सर्वोऽपि नैसर्गिकः प्रत्यूह्याय दलेषु धिक्समभवन्नर्मामिवः कण्टकाः ॥ ९६ ॥

पाटला

पाटलया वनमध्ये कुसुमितया मोहितस्तथा भ्रमरः ।
सैवेयमिति यथाभूत्प्रीतिरस्यान्सुपुष्पेऽपि ॥ ९७ ॥

सहकारः

अरविन्देषु कुन्देषु रमितं कालयोगतः ।
अये माकन्द जानीहि तवैवायं मधुव्रतः ॥ ९८ ॥

यद्यपि दिशि दिशि तरवः परिमलबहुलाश्च पारिजाताद्या ।
तदपि रसालोऽप्येकः कोकिलहृदये सदा वसति ॥ ९९ ॥

वेत्ता कोकिल एव ज्ञाता च रसाल एव नियतमिदम् ।
यः पञ्चममुद्रायति यस्यास्थिषु पुलकमुकुलानि ॥ १०० ॥

लोढितमखिलं गहनं परितो दृष्टाश्च विटपिनः सर्वे ।
सहकार न प्रपेदे मधुपेन तवोपमा जगति ॥ १०१ ॥

कुन्दे कदम्बे कुसुमेऽरविन्दे यथाकथंचित्समयं नयन्ति ।
प्राप्ते वसन्ते पुनरुत्तरङ्गा रसाल जानीहि तवैव भृङ्गाः ॥ १०२ ॥

भूरिशोऽपि च वसन्ति कानने शाखिन फलविशेषशालिनः ।
कोकिलस्य तदपीह मानसं नो रसालमपहाय तुष्यति ॥ १०३ ॥

आम्र यद्यपि गता दिवसास्ते पुष्पसौरभफलप्रचुरा ये ।
हन्त संप्रति तथापि जनाना छाययैव दलयसतितापम् ॥ १०४ ॥

फलितस्य रसालशाखिन फलदानव्यसनैकशालिनः ।
विनिपत्य ददातु कः फलं श्रमसुसाध्यगपाणिपल्लवे ॥ १०५ ॥

कति पल्लविता न पुष्पिता वा तरवः सन्ति समन्ततो वसन्ते ।
जगतीविजये तु पुष्पकेतोः सहकारी सहकार एक एव ॥ १०६ ॥

वहसि बलिभुजा कुलानि मौलौ यदि सहकार तदत्र कि निषिद्धा ।
परमुदयति पल्लवाश्लेषु स्फुरदलिभिस्तव सौरभप्रसिद्धिः ॥ १०७ ॥

दिङ्मण्डलं परिमलैः सुरभीकरोषि सौन्दर्यमावहसि लोचनलोमनीयम् ।
हंहो रसाल फलवर्य तथापि दूये यद्ग्रन्थिल च कठिनं हृदयं बिभर्षि ॥ १०८ ॥

उच्चैःकौतुक़रसेन विलासिनीभिर्लूनानि यस्य न नखैरपि पल्लवानि ।
उद्यानमण्डनतरो सहकार स त्वमङ्गारकारकरगोचरता गतोऽसि ॥ १०९ ॥

यावत्फलोदकमुखः सहकार जातः प्रागेव कण्टकचयेन वृतोऽसि तावत् ।
छायापि ते न सुलभा फलमस्तु दूरे तन्निष्फलोऽपि हि वर सुखसेवनीयः ॥ ११० ॥

उत्फुल्लरम्य सहकार रसाल-

---

[पादटिप्पण्यः]

वामपादटिप्पणी:
१ खिद्यसि २ मूढ ३ इक्ष्वाकुकुसुमम् ४ षट्पद ५ सताप कुरुषे. ६ छिन्नम् ७ मार्दवाधिक्यात् ८ वायुना ९ छादिता १० परिणति प्राप्तेत्यर्थे

दक्षिणपादटिप्पणी:
१ कर्णभूषणम्