सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२४० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

बन्धो कूजत्पिकावलिनिदान तथा विधेहि । गुञ्जद्भ्रमद्भ्रमरकस्त्वयि बद्धतृष्णो नान्यत्प्रयाति विबुधेन्द्रकरीन्द्रवृक्षान् ॥ १११ ॥ शश्वन्निसर्गमलिना महदन्धकारं कामं लुण्ठन्ति तान्यपि मधूनि तव द्विरेफाः । युक्तं न तत्तव कषायरसप्रगोहैरेतान्वतारयसि कि कलकण्ठयूनः ॥ ११२ ॥ र रे रसाल तरुसार वचो विवेहि वासन्तिकी स्वफलपल्लवपुष्पलक्ष्मीम् । तावद्विकस्वरपिकद्विजमात्कुरु द्राङ् न व्यग्रितोऽसि कलभैः शलभैश्च यावत् ॥ ११३ ॥ यद्यञ्जनीनचिरमध्वनि घर्मखिन्नः कासारतीररुहमाश्रय नम्रमात्रम् । छाया न केवलमित श्रमिता लभन्ते कामं पचेलिमफलं विमलं जलं च ॥ ११४ ॥ सौरभ्यगर्भमरन्दकरम्बितानि पङ्केरुहाण्यपि विहाय समागतस्त्वाम् । ससारसार सहकार तथा विधेहि येनोपहासविषयो न भवेद्धिरेफः ॥ ११५ ॥ कति कति न वसन्ते वल्ल्यः शाखिनो वा किसलयसुमनोभिः शोभमाना बभूवुः । तदपि युवजनानां प्रीतये केवलोऽभूदभिनवकलिकालीभारशाली रसालः ॥ ११६ ॥ यदेकस्मिन्वर्षे न फलति रसालस्तुरुरयं पिकः कि काकेषु फलितमपि निम्बं व्रजति किम् । व्रजन्ग्लानिं ग्लानिं न वदति च कस्यापि पुरतः खरन्वारंवारं पुनरपि रसालं मृगयते ॥ ११७ ॥ अधिश्रीरुद्याने त्वमसि भवत पल्लवचयो धुरीणः कल्याणे तव जगति शाखा श्रमहरा । मुदे पुष्पोल्लेखः फलमपि च तुष्ट्यै तनुभृता रसाल त्वा तस्माच्छ्रयति शतशः कोकिलकुलम् ॥ ११८ ॥ न तादृक्पूरे न च मलयजे¹ नो मृगमदे² फले वा पुष्पे वा तव मिलति यादक्परिमलः । पर स्त्वेको दोषस्त्वयि खलु रसाले यदधिकं पिके वा काके वा लघुगुरुविशेषं न मनुषे ॥ ११९ ॥ चिरश्रान्तो दूरादहमुपगतो हन्त मल्याच्चदेकं त्वद्रेहे तरुणि परिणेष्यामि दिवसम् । समीरेणोक्तैवं नवकुसुमिता चूतलतिका धुनावा मूर्धानं नहि नहि नहीत्येव वदति ॥ १२० ॥ वियुक्ता वासन्ती बकुलमुकुले नापि मिलितं व्यलोकि व्याकोशः क्षणमपि न कोऽपि क्षितिरुहः । यमालोव्योत्कण्ठातरलमिह भृङ्गेन चलितं विदूरान्माकन्दः स खलु दलितो यूथपतिना ॥ १२१ ॥ येऽभिज्ञाः कुसुमोद्भवादनुदिनं त्वामाश्रिता षट्पदास्ते भ्राम्यन्ति फलाद्वहिर्बहिरहो दृष्ट्वा न सभाषसे । ये कीटास्तव दृक्पथं न च गतास्ते त्वत्फलाभ्यन्तरे धिक्त्वा चूततरो परावरपरिज्ञानानभिज्ञो भवान् ॥ १२२ ॥ आकर्ण्याग्रफलस्तुतिं जलमभूत्तन्नारिकेलान्तरं प्रायः कण्टकितं तथैव पनस जातं द्वियोर्वारुकम् । आस्तेऽधोमुखमेव कादलफलं द्राक्षाफलं क्षुद्रता श्यामत्वं बत जाम्बवं गतमहो मात्सर्यदोषादिह ॥ १२३ ॥

यो दृष्टः स्फुरदस्थिपुटवशात्तिर्यक्प्रवालाङ्कुरो दैवात्म दृढलादिकक्रमवशादारूढशाखाशतः । स्निग्धं पल्लवितो घनं मुकुलितः स्फारच्छदं पुष्पितः सोत्कर्ष फलितो भृशं च विनतः कोऽप्येष चूतद्रुमः ॥ १२४ ॥ एतस्मिन्वनमार्गभूपरिसरे सौन्दर्यमुद्राङ्कितं प्रोद्यद्भिः फलपुष्पपत्रनिचयैश्चूत स एकः परम् । यं वीक्ष्य क्षितवक्रमूद्रितमहामंतोसमुल्लासितस्फारोत्कण्ठमकुण्ठतक्रमममी धावन्ति पान्थव्रजाः ॥ १२५ ॥ कूष्माण्डीफलवत्फल न यदपि न्यग्रोधवच्चोच्चता रम्भापत्रनिभं दल न कुसुमं नो केतकीपुष्पवन् । सौरभ्यं कुसुमे फले तदपि तत्किंचित्समुज्जृम्भते लोको येन रसाल शालनिकरास्त्यक्त्वा गुणान्स्तौति ते ॥ १२६ ॥ गर्वं मा कुरु शर्करे तव गुणाञ्जानन्ति राज्ञां गृहे ये दीना धनवर्जिताश्च कृपणाः खमेऽपि पश्यन्ति नो । आम्रोऽहं मधुकूपकर्मम फलैस्तृप्ता हि सर्वे जना हे रण्डे तव किं गुणा मम फलैस्तुल्यं न किंचित्फलम् ॥ १२७ ॥ उन्मीलद्रसबिन्दुगन्धकुसुमावह्यो वसन्तोदये कान्ताः कोमलपल्लवाः कति कति क्रीडावने सन्ति न । सौभाग्यैकनिधे रसाल तदपि श्रीमञ्जरीशालिनस्त्वत्तोऽन्यत्र च कुत्रचिन्मधुकरश्रेणी न विश्राम्यति ॥ १२८ ॥ स्निग्धाश्राः फलिनो वृताः परिमलैः पौष्पैर्मधुस्यन्दिनो नानन्दाय भवन्ति किं वनभुवां भूमीरूहो भूरिशः । माधुर्यं मधुनस्त्वैव परमं माकन्द मन्यामहे माध्वीमर्मविदो दृढं मधुलिहः स्यूता यतो मर्मणि ॥ १२९ ॥ आस्तां गाढतराश्रुशीलनविधिः संस्पर्शनं दूरतः संभाषाविषयीकृतोऽसि न मनागक्ष्णोः पदं प्रापितः । किं ब्रूमः सहकार तावकगुणान्यादृशैर्दुर्लभैन्सौरभ्येण यदध्वगानपि मुहुः प्रीणासि दूरादपि ॥ १३० ॥ त्वं सामान्यतरुभ्रमेण सकलक्षोणीरुहक्षापतौ माकन्देऽपि किरात पातय सुधा मास्मिन्कुठारं हठात् । एष श्लाघ्यजनस्य जीवितमलिव्यूहस्य बन्धुर्मधोः सर्वस्वं कुसुमायुधस्य विजयामात्यः पिकानां गुरुः ॥ १३१ ॥ शान्ता घर्मकणाः श्रमः शिथिलितस्तीर्णस्तृषामुद्गमो वारंवारमुदारकोकिलरवैरानन्दितं मानसम् । सर्वं प्राप्तमभीप्सितं तव तले चूत प्रसन्ना द्विजश्रेणीकूजितरञ्जिताखिलमनो यामो वयं स्वस्ति ते ॥ १३२ ॥

पनसः

गरीयः सौरभ्यं रसपरिचये नार्हति सुधा सिता मुद्गीकापि प्रथिमनि¹ निमग्नः फलभरः । परार्थे कोशश्रीरिति पुलकितं कण्टकमिषादहो ते चारित्रं पनस मनसः कस्य न मुदे ॥ १३३ ॥

---

¹ चन्दने
² कस्तूरिकायाम्
¹ स्थूलत्वे