सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

वृक्षान्योक्तयः २४१

---

तमालः

पास्यन्ति कस्य कुसुमे मधुपा मधूनि स्थास्यन्ति कस्य
शिखरेषु विहंगमालाः । इत्येव शोचति परं परितो
विसारिदावाग्निभग्नवपुरेष तरुस्तमालः ॥ १३४ ॥

कदली

तालीतरोरुपकारि फलं फलित्वा लज्जावशादुचिन
एव विनाशयोगः । एत चित्रमुपकृत्य फलै परेभ्यः
प्राणान्निजान्झटिति यत्कदली जहाति ॥ १३५ ॥

द्राक्षा

दौसेरकस्य दासीयं बदरी यदि रोचते । एतावत्तैव
किं द्राक्षा न साक्षादमृतप्रदा ॥ १३६ ॥ यद्यपि न
भवति हानिः परकीया चरति रासभे द्राक्षाम् । असम-
ञ्जसमिति मत्वा तथापि खलु खिद्यते चेतः ॥ १३७ ॥

दाडिमः

मयि जीवति बीजाढ्ये किमन्ये बीजपूरकाः । इति सञ्चिन्त्य
मनसा विदे दाडिमीफलम् ॥ १३८॥ आ पुष्पप्रसवान्मनो-
हरतया विश्वास विश्वं जनं हृष्टो दाडिम तावदेव सहसे वृद्धिं
स्वकीयामिह । यावच्चेति परोपभोगसहतामेषा ततस्तां तथा
ज्ञात्वा ते हृदयं द्विधा दलति यत्तन्नातिवन्द्यो भवान् ॥१३९॥

नालिकेरः

उच्चैरेष तरुः फलं च विपुलं दृष्ट्वैव हृष्टः शुकः पक्वं
शालिवनं विहाय जडधीस्तं नालिकेरं गतः । तत्रारुह्य
बुभुक्षितेन मनसा यत्नं कृतो भेदने वाञ्छा तस्य न केवलं
विगलिता चञ्चूगीता चूर्णिताम् ॥ १४० ॥

तालः

अये ताल व्रीडां व्रज गुरुतया भाति न भवान् फले
न च्छाया नो कठिनपरिवारो हि भवतः । इयं धन्या
धन्या सरलकदली सुन्दरदला परात्मानं मन्ये सुखयति
फलेनामृतवता ॥ १४१ ॥ अध्वन्यध्वनि भूरुहः फलभृतो
नम्रानुपेक्ष्यादराद्दूरादुन्नतिसंश्रयव्यसनिन पान्थस्य मूढात्मनः ।
यन्मूलं समुपागतस्य मधुरच्छायाफलैः का कथा शीर्णेनापि
हि नोपयोगमगमत्पर्णेन तालद्रुमः ॥ १४२ ॥

भूर्जः

दौर्जन्यैमात्मनि परं प्रथितं विधात्रा भूर्जद्रुमस्य विफलत्व-
समर्पणेन । किं चर्मभिर्निशितशस्त्रशतावकृत्तैराशा न पूरयति
सोऽर्थिपरम्पराणाम् ॥ १४३ ॥ कुर्वन्तु नाम जनतोपकृतिं
प्रसूनच्छायाफलैर्विकलैः सुलभोर्दुमास्ते । सोढाम्तु कर्तनरुजं
पररक्षणार्थमेकेन भूर्जतकरणा करुणापरेण ॥ १४४ ॥

अश्वत्थः

वर्धितैः सेवितैः किं तैः सत्यश्वत्थेऽन्यपादपैः । वर्धितो
नरकाद्रक्षेतस्पृष्टोऽरिष्टानि हन्ति यः ॥ १४५ ॥

न्यग्रोधः

महातरुर्वा भवति समूलो वा विनश्यति । नाङ्कुरप्रक्रिया-
मेति न्यग्रोधकणिकाङ्कुरः ॥ १४६ ॥ न्यग्रोधे फलशालिनि
स्फुटतरं किंचित्फलं पच्यते बीजानामुङ्गरगोचरानि कतिचि-
त्सिध्यन्ति तस्मिन्नपि । एकस्तेष्वपि कश्चिदङ्कुरवरः प्राप्नोति
तामुन्नतिं यामासाद्य निदाघपीडिततनुर्लान्निच्छिदे धावति
॥ १४७ ॥ विस्तीर्णो दीर्घशाखाश्रितशकुनिगणतः शाखिनामे-
ग्रणीस्त्वं न्यग्रोध क्रोधमन्तः प्रकटयसि न चेद्बद्धिम किंचिन्त-
दल्यम् । जल्पोऽप्येष त्रपाकृल्लघुपरिकर कापि कूष्माण्डवल्ली
पल्लीपृष्ठप्रतिष्ठा हसति हि फलने त्वत्फलाना किमन्वत् ॥ १४८ ॥

मधूकः

तत्तेजस्तरणेर्निदाघसमये तद्वारि मेघागमे तज्जाड्यं शिशिरे
यदेकगरणैः सोढं पुरा यैर्दलैः । आयातोऽप्यधुना फलस्य
समय कोऽयं विना तैरिति स्मृत्वा तानि शुचैव रोदिति
गलत्पुष्पैर्मधूकद्रुम ॥ १४९ ॥ मूलादेव यदस्य विस्तृतितर-
श्छायाप्यनन्य्यादृशी ते यस्य प्रमवाः सुमञ्जुलरमैरानन्दयन्त
प्रजाः । स्नेहं च प्रकटीकरोति परमं भूय फलाना गुणैर्हित्वै-
कैकगुणास्तरूनभज सखे तस्मान्मवूकद्रुमम् ॥ १५० ॥

शाल्मलिः

विशाल शाल्मत्या नयनसुभगं वीक्ष्य कुसुमं शुकस्यासी-
द्बुद्धि फलमपि भवेत्तादृशमिति । चिरं तत्र स्थित्वा
फलमपि च काले परिणतं विपाके तूलोऽन्त सपदि
मरुता सोऽप्यपहृत ॥ १५१ ॥ दूरं मार्गाग्निव्रमसि पुन-
कण्टकैरावृतोऽसि छायाशून्यः फलमपि च ते वानरैरप्यभक्ष्यम् ।
निर्गन्धस्त्वं मधुपसहित शाल्मले साम्प्रत्यू सेवासाकं
भवति विफला तिष्ठ निःश्वस्य याम ॥ १५२ ॥ हसा.
पद्मवनाशया बलिभुजो गृध्राश्च मांसाशया पान्था स्वादु-
फलाशया मधुलिह सौगन्ध्यनाधाशया । दुग्च्छिष्फलरक्तपुष्प-
निचयैर्न सार रस्थोन्नते रं रं शाल्मलिपादप प्रतिदिनं के
न त्वया वञ्चिता ॥ १५३ ॥ काय कण्टकभूषितो न
च घनच्छायायीकृता पल्लवाः पुष्पाणि च्युतसंगाणि न
दलश्रेणी मनोहारिणी । किं ब्रूम् फलपाकमस्य यदुपन्था-
सेऽपि लज्जामहे तद्वो केन गुणेन शाल्मलितरो जातोऽसि
सीमद्रुमः ॥०१५४ ॥

निम्बः

निम्ब किं बहुनोक्तेन निष्फलानि फलानि ते । यानि
सजातपाकानि काका नि शेष्यन्त्यमी ॥ १५५ ॥ यश्च
निम्ब परशुना यश्चैनं मधुसर्पिषा । यश्चैन गन्धमाल्याद्यै
सर्वस्य कटुरेव म ॥ १५६ ॥ पश्यानुरूपमिन्दिन्दिरेण
माकन्दशेखरो मुखरः । अपि च पिचूमन्दमुकुले मोकुलि-
कुलमाकुलं मिलति ॥ १५७ ॥ चित्र चित्र बत बत
महच्चित्रमेतद्विचित्र जातो दैवादुन्नितघटनासविधाता
विधाता । यन्निम्बाना परिणतफलस्फीतिरास्वादनीया
यच्चैतस्याः केवलनकलाकोविदः काकलोकः ॥ १५८ ॥
यस्मादर्थिजनो मनोभिलषितं लब्ध्वा मुदा मेदुर सार्थं

---

पादटिप्पण्यः : १ उद्धस्य २ पुष्पोदयादारभ्य ३ न केवलम् ४ दुर्जनत्वम्
३१ सु. र. भा.
१ श्रेष्ठ २ लज्जाकृत् ३ शोकेन ४ काका ५ व्यर्थानि ६ अत्र वृक्षति सिञ्चति अर्चति इत्यध्याहारेण वाक्यानि पूरणीयानि ७ भ्रमरेण ८ काककुलम् ९ समृद्दि १० भक्षणचातुर्यम्