सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

वृक्षान्योक्तयः २४३

---

कार्पासः

नीरसान्यपि रोचन्ते कार्पासस्य फलानि मे । येषां गुणमयं जन्म परेषां गुह्यगुप्तये ॥ १८४ ॥
श्लाघ्यं कार्पासफलं यस्य गुणै रन्ध्रवन्ति पिहितानि । मुक्ताफलानि तरुणीकुचकलश-तटेषु विलसन्ति ॥ १८५ ॥
निष्पेषोऽस्थिचयस्य दु महतर प्राप्तस्तुला रोहणं ग्राम्यस्त्रीनखचुम्बनव्यतिकरस्तत्तीव्रप्रहारव्यथा।
मौतङ्गोक्षितमण्डवारिकणिकापानं च कूर्चाहतिः कार्पासेन परार्थसाधनविधौ किं किं न चाङ्गीकृतम् ॥ १८६ ॥

शणः

भूर्जः परोपकृतये निजकवचविकर्तनं सहते । परबन्धनाय तु शण प्रेक्षध्वमिहान्तरं कीदृक् ॥ १८७ ॥

कण्टकारिका

उचितं नाम नारङ्ग्या केतक्यामपि कण्टकाः । रसगन्धो-ज्झिते किं ते कण्टका कण्टकारिके ॥ १८८ ॥

धत्तूरः

माँधुर्यमाराधयितामृतस्य तत्कण्टकित्वं पनसस्य सह्यम् । उन्मादिनो मातुलपुत्रकस्य कथं सहामो बत कण्टकित्वम् ॥ १८९ ॥
धत्तूर धूर्त तरुणेन्दुनिवासयोग्ये स्थाने पिशाचपतिना विनिवेशितोऽसि । किं कैरवाणि विकसन्ति तमः प्रयाति चन्द्रोपले द्रवि वार्वपुषेति वृद्धिम् ॥ १९० ॥
धत्तूरकण्टक फलप्रतिरोधबुद्ध्या वैरं वृथैव कुरुषे पनसेन सार्धम् । सन्तो हरन्ति न भजन्ति च चेतसा त्वा भान्ता भवन्ति पुरुषास्तव सेवनेन ॥ १९१ ॥
महेशस्त्वया धत्ते शिरसि रसगजस्य जयिनी विशुद्धिस्त्वत्सङ्गात्कनक-मयमेतत्रिभुवनम् । तनोति त्वन्मेवा ननु कनकवृक्ष त्वदपरः परः को नु स्यात्त्वयि न सुलभीभावमभजः ॥ १९२ ॥

पलाण्डुः

कर्पूरधूलीरचितालवालः कस्तूरिकाकुङ्कुमलिप्तदेहः । सुवर्ण-कुम्भैः परिषिच्यमानो निजं गुणं मुञ्चति किं पैलाण्डुः ॥ १९३ ॥

तृणानि

रूढस्य सिन्धुतटमनु तस्य तृणस्यापि जन्म कल्याणम् । यत्सलिलमज्जदाकुलजनस्य हस्तावलम्बनं भवति ॥ १९४ ॥
उत्तुङ्गैस्तरुरभि किमेभिरखिलैराकाशस्पर्शामिर्धन्योऽसौ नित-समूलपविटपी नद्यास्तटेऽवस्थितः ।
एवं यः कृतबुद्धिरुज्झित-जलव्यालोलवीचीवशान्मज्जन्तं जनमुद्धरामि सहसा तेनैव मज्जामि वा ॥ १९५ ॥

कलमाः

कलमाः पाकविनम्रा मूलतलाद्भ्रातसुरभिकल्हाराः । पवना-कम्पितशिरसः प्रायः कुर्वन्ति परिमलश्लाघाम् ॥ १९६ ॥
अस्मान्वहि कैलेमानलमौहतानां येषां प्रचण्डमुसलै-रेवदाततैव । १स्नेहं विमुच्य सहसा खेलता प्रयान्ति ये खल्पपीडनवशान्न त्रयं तिलान्ते ॥ १९७ ॥

ताम्बूलम्

किं वीरुधो भुवि न सन्ति सहस्रशोऽन्या यासां दलानि न परोपकृतिं भजन्ते । एकैव वह्निषु विराजति नागवल्ली या नागरीवदनचन्द्रमलङ्करोति ॥ १९८ ॥
वल्लीनां कति न स्फुरन्ति परितः पत्राणि किं तैरहि स्निग्धैरप्यति-कोमलैरपि निजामेवाश्रयद्भिः श्रियम् ।
तानेव स्तुमहे महाजनमुखश्रीकारिजन्मव्रतान्यान्यम्ले नवनागरीप्रियतमा-ताम्बूलवल्लीदलान् ॥ १९९ ॥

तुम्बी

सर्वाम्तुम्न्यः समकटुग्सास्तुम्बिवल्लीप्रसूतास्ता सबद्धा अपि कतिपया दुस्तरं तारयन्ति ।
शब्दयन्ते सरसमपरा शुष्ककाष्ठे निषण्णाम्स्तन्मध्येऽन्या ज्वलितहृदयाः शोणितं सपिबन्ति ॥ २०० ॥
एके तुम्बा व्रतिकरगताः पात्रता-मानयन्ति गायन्त्यन्ये सरसमधुरं शुद्धवंशे विलीनाः ।
एके तावद्वथितमगुणा दुस्तरं तारयन्ति तेषां मध्ये ज्वलित-हृदया रक्तमेके पिवन्ति ॥ २०१ ॥

वंशः

छिन्नः मनिशितैः शस्त्रैर्विद्धश्च नवसप्तधा । तथापि हि सुवंशेन विरसं नापजल्पितम् ॥ २०२ ॥

कुन्दः

एष षट्पदयुवा मदायतं कुन्द यापयति यामिनीस्चयि । दुर्बहा तदपि नापचीयते पद्मिनीविरहवेदना हृदि ॥ २०३ ॥
सदर्थ्यस्य मधुवैभवमस्ति यत्ते रे कुन्द किं दुरभिमानमुरीकरोषि ।
एतन्न चेतसि करोषि सरोजबन्धुः पुष्पद्ययोऽपि मम सौरभमातनोति ॥ २०४ ॥

कमलानि

वरमश्रीकतैवास्तु नेतरश्रीसमानता । इति कैरवको-द्भेदे कमलं मुकुलायते ॥ २०५ ॥
प्रसारितकरे मित्रे जगदुद्द्योतकारिणि । किं न कैरव लज्जा ते कुर्वतः कोशंसवृतिम् ॥ २०६ ॥
लक्ष्मीसपर्करूपोऽयं दोषः पद्मस्य निश्चितम् । यदयं गुणसदोहधामनीन्दौ पराङ्मुखः ॥ २०७ ॥
अन्तश्छिद्राणि भूयांसि कॅण्टका बहवो बहिः । कथं कमलनलस्य नाभूबन्मधुग गुणाः ॥ २०८ ॥
मालतीमुकुला याताः कुन्दा मन्दायितास्तथा । पङ्कज त्वामिदं ब्रूमः कुत्र यातु मधुव्रतः ॥ २०९ ॥
पङ्कज १३जैलेषु वासः प्रीतिर्मधुपेषु कॅण्टकैः सङ्गः । यद्यपि तदपि तवैत-च्चित्रं मित्रोदये हर्षः ॥ २१० ॥
कुसुमं कोशातक्या

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

[वामभागः] १ शुष्काणि २ सूत्रमयम् ३ मातङ्गेनान्यजेनोक्षितं सिक्तं यन्मण्डवारि सिक्थद्रवोदकं तत्कणिकायाः पानम् अतीवाशुचीति भावः ४ माधुर्यमारेण तुच्छीकृतममृतं येन ५ धत्तूरफलस्य ६ शंकरेण ७ चन्द्रकान्तः ८ जयिनी उत्कृष्टवती रसराजस्य पारदस्य विशुद्धिः एतत्रिभुवनं कनकंमयं सुवर्णमयं तनोतीत्यन्वयः ९ जातेति शेषः १० कंदर्पः ११ शालिविशेषान् १२ खण्डितानाम्

[दक्षिणभागः] १ शुभ्रत्वम् २ तैलम्, पक्षे,-प्रीतिम् ३ दुर्जनत्वम्, पक्षे,-खलरूपत्वम् ४ लताः ५ तुम्बीफलानि ६ शब्दं कुर्वन्ति ७ रक्तम् ८ कोशसंवरणम् ९ रन्ध्राणि, पक्षे,-दोषस्थानानि १० शूलाः, पक्षे,-खलाः ११ सौभाग्यदाय, पक्षे,-तन्तवः १२ उदकेषु, पक्षे,-डलयोः सावर्ण्यज् जडेषु मूर्खेषु १३ भ्रमरेषु, पक्षे,-मद्यपेषु १४ स्वाङ्गरुहैः, पक्षे,-दुष्टैः १५ सूर्योदये, पक्षे,-सुहृदभ्युदये