सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

वृक्षान्योक्तयः, संकीर्णान्योक्तयः २४५

---

मनसो निर्माति मे न व्यथा नो दूये चिरलालिता मधु-
लिहः सर्पन्ति यन्नान्तिकम् । जल्पन्तीव दुरक्षराणि मधुप-
श्रेणीरवच्छद्मना यत्कादम्ब कुमुद्वती हसति मा तन्मे
मनस्ताम्यति ॥ २३९ ॥ सम्भूतिस्तव मानसे सरसिज त्वत्सौ-
रभैर्वासिता. सर्वास्ता१ ककुभस्तवास्ति परमो बन्धुर्विवस्वा-
निति । त्वं चेदद्य गुणानवद्य शिशिरे शीतानिलैः शीर्यसि
प्रायः प्राप्तमिदं तदत्र परमं दिष्टेऽब्ददृष्टं बलम् ॥ २४० ॥
खद्योतास्तरला भवन्ति भगवानस्तंगतो भानुमान् कोकः
शोकमुपैति मत्तमनसः केङ्कुर्वते कौशिकाः । इत्थं चेतसदस-
द्विवेविधुरो धाता तदेतादृशं न द्रष्टव्यमितीव मुद्रितवती
पद्मेक्षणं पद्मिनी ॥ २४१ ॥ पौलोमीपतिकानने विलसता
गीर्वाणभूमीरुहा येन घ्रातसमुज्झितानि कुसुमान्याजह्निरे
निर्जरैः । तस्मिन्नद्य मधुव्रते विधिवशान्माध्वीकमाकाङ्क्षति त्वं
चेद्वभ्रसि लोभमम्बुज तदा किं त्वा प्रति ब्रूमहे ॥ २४२ ॥

लताः
लतानामेतासामुदितकुसुमाना मरुदयं मत लास्य दत्त्वा
श्रयति भृशमामोदमसमम् । लतास्तध्वन्यानामपह दृशमादाय
सहसा ददत्याधिव्याधिभ्रमिरुदितमोहव्यतिकरम् ॥२४३॥

संकीर्णान्योक्तयः
शिवः
भस्मनि खररिपोरनुरागो हीयते न घनसारपरागः । भूषणं
यदि फणी न मणीना काचिदप्यपचितिर्न च हेम्नः ॥ १ ॥
उरसि फणिपतिः शिखी ललाटे शिरसि विधुः सुरवाहिनी
जटायाम् । प्रियसखि कथयामि किं रहस्यं पुरमथनस्य
रहोऽपि संसदेव ॥ २ ॥ इयं तावल्लीला यदधिरुरुहे
वृद्धवृषभो यदुङ्गेहे रुण्डं यदिह चितिभस्मापि लिलिपे ।
अयं को व्यापारो यदतिलकि भाले हुतवहो यदग्रेवि व्यालो
यदकवलि हालाहलमपि ॥ ३ ॥ बिभ्राणे त्वयि भस्म कः
समभवन्मन्दारदश्चन्दने कः क्षौमं कल्याचकार न कृती
कृत्तिं वसाने त्वयि । धत्तूरस्पृहयालुता त्वयि गते तत्याज
क. केतकी स्वातन्त्र्याज्जहिहि त्वमीश्वर गुणोल्लोकोऽस्ति
तद्ग्राहकाः ॥ ४ ॥ त्वं चेत्सचरसे वृषेण लघुता का नाम
दिग्दन्तिना व्यालै. काञ्चनकुण्डलानि कुरुषे हानिर्न हेम्न.
पुनः । मूर्ध्ना चेद्वहसे ३जैलाशुमयशः किं नाम लोकत्रयी-
दीपस्याम्बुजबान्धवस्य जगतामीशोऽसि किं ब्रूमहे ॥ ५ ॥
छेत्सि ब्रह्मशिरो यदि प्रथयसि प्रेतेषु सख्यं यदि क्षीबं
क्रीडसि मातृभिर्यदि रतिं धत्से श्मशाने यदि । सुद्धा
संहरसि प्रजा यदि तथाप्याधाय भक्त्या मन. कं सेवे
करवाणि किं त्रिजगती शून्या त्वमेवेश्वर ॥ ६ ॥

परशुरामः
त्व जामदग्न्य जननीवधपातकेन सद्दूषितः क्रतुविदां धुरि
नामभविष्यः । गीर्वाणवन्द्यचरणस्तव चन्द्रमौलिराचार्यकं स
भगवान् यदि नाकरिष्यत् ॥ ७ ॥

रामचन्द्रः
सङ्ग्रामाङ्गणमागते दशमुखे सौमित्रिणा विस्मितं सुग्रीवेण
विवर्तितं हनुमता व्यालोलमालोकितम् । श्रीरामेण परंतु
पीनपुलकस्फूर्जत्कपोलश्रिया सान्द्रानन्दरसालसा निदधिरे
बाणासने दृष्टय ॥ ८ ॥

सीता
वनान्ते खेलन्ती शशक शिशुमालोक्य चकिता भुजप्रान्तं
भर्तुर्भजति भयहतुः सपदि या । अहो सेयं सीता दशवदननीता
हलरदै. परीता रक्षोभिः श्रयति विवशा कामपि दशाम् ॥ ९॥

इन्द्रः
१जैम्भारिरेव जानाति रम्भासयोगविभ्रमम् । २घंटीचेटीविटः
किग्विजानात्यैर्रकामिनीम् ॥ १० ॥

स्मरः
पुरो गीर्वाणाना निजमुजबलाहोपुरुविकामहो कार कारं
पुरम्विदि शर संयुखयतः । खरस्य स्वर्बालानयनशुभमाला-
र्चनपदं वपुः सद्यो मालानलमसितजालास्पदमभूत् ॥ ११ ॥

आकाशम्
यः पीयूषसहोदरैः ५क्षपयति ज्योत्स्नाजैलैः सर्वतो यश्च
त्वामधिकार्थिकं ज्वलयति प्रोद्दामतापैः करैः । भ्रातव्योम
तयोरपि स्थितिमिह व्यातन्वतो विकियानिर्मुक्तस्य
महत्त्वमेतदसमं दूरेऽधिरूढं तव ॥ १२ ॥

पृथ्वि
विश्वास्य मधुरवचनैः साधून् ये वञ्चयन्ति नम्रतमाः। तानपि
दधासि मात: ४कौश्यपि याँतस्तवापि च विवेकः ॥ १३ ॥

जलम्
शैत्यं नाम गुणस्तवैव सहजः स्वाभाविक स्वच्छता किं
ब्रूम. शुचिता भवन्ति शुचयः स्पर्धेन यस्यापरे । कि वाऽतः
परमुच्यते स्तुतिपदं यज्जीवन देहिना त्वं चेन्नीचपथेन गच्छसि
पयः कस्त्वा निरोद्धं क्षमः ॥ १४ ॥ अब्जं त्वजमथाब्जभूस्तत
इदं ब्रह्माण्डमण्डात्पुनर्विश्वं स्थावरजंगम तदितरत्वन्मूलमित्थं
पय । धिक्त्वा चोर इव प्रयासि निभृतं निर्गत्य जालान्तरै-
र्बध्यन्ते विवशास्त्वदेकशरणास्त्वामाश्रिता जन्तव ॥ १५ ॥

मारुतः
५संन्ना नाविकधोरणी निपतिता ७मध्येजलं क्षेपणी पन्थाः
पर्वतदुर्गमो ८घनघनच्छन्नश्च ९तारापथ. । हहो मारुत दुस्तरो
जलनिधिः १०शीर्णा च नौः साप्रतं मध्ये मज्जय वा तटं
गमय वा हस्ते तवास्ते द्वयम् ॥ १६ ॥

मृगतृष्णिका
जलभ्रमोत्पत्तिकृतो गुणौघान्प्रकाश्यन्त्या मृगतृष्णिकायाम् ।
जलाश्रयान्तिरहन्ममैषा प्रभूतसतापकरी पिपासा ॥ १७ ॥

---

पादटिप्पण्यः:

वामभागस्य	दक्षिणभागस्य
१ नन्दिना	१ इन्द्र
२ दिग्गज्यानाम्	२ घटवाहिका दासी, तस्या जार
३ जलाश्रु चन्द्रम्, पक्षे,-जडाशुभ्	३ देवाङ्गनाम्
४ सूर्यस्य	४ भूमे
५ ख्यापयसि	५ गत
६ मत्त	६ गलिता
७ ब्राह्मादिभि	७ जलमध्ये
	८ निबिडधनाच्छादित
	९ अन्तरिक्षम्
	१० भिन्ना