सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२४६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

सुवर्णम्

अग्निदाहे न मे दुःखं छेदे न निकषे न वा । यत्तदेव
महद्दुःखं गुञ्जया सह तोलनम् ॥ १८ ॥
नैवै ताडनात्तापनाद्वह्निमध्ये न वै विक्रयात्क्लिश्यमानोऽहमस्मि । सुवर्णस्य मे
मुख्यदुःखं तदेकं यतो मा जना गुञ्जया तोलयन्ति ॥ १९ ॥

मौक्तिकम्

अत्यच्छेनाविशुद्धेन सुवृत्तेनातिचारुणा । अन्तर्भिन्नेन
सप्तारं मौक्तिकेनेव निवन्धनम् ॥ २० ॥
हृदये कुरु सञ्चयं गुणानां यदि रे वाञ्छसि नासिके निवासम् । इति मौक्तिक ते वदामि
नूनं गुणहीनो नहि नासिके विभाति ॥ २१ ॥
रत्नाकर परित्यक्ता वसति किमन्यदङ्गीकृतं कठिनवेध्नदुःखम् । वक्षोजकुम्भ-
परिरम्भणलोलुपैन किं किं न तेन विहितं बत मौक्तिकेने ॥ २२ ॥

सुवर्णकारः

हे हेमकार परदुःखविचारमूढ किं मां मुहुः क्षिपसि
वाग्शतानि वह्नौ । मद्दीष्यते मयि सुवर्णगुणातिरेको लाभः
परं तव मुखे खलु भस्मपातः ॥ २३ ॥

हारः

मुक्ताङ्गारं गुणीभूय नोपसर्प समेखला । निर्भवे यस्य
काठिन्यं व्यर्थं तदुपमर्पणम् ॥ २४ ॥
गुणवतस्तव हार न युज्यते परकलत्रकुचेषु विलुष्ठनम् । स्पृशति शीतकरो
जघनस्थलीमुचितमस्ति तदैव कलङ्किनः ॥ २५ ॥
सद्वृत्तसद्गुणविचित्तमहार्हकान्ते कान्ताघनस्तनतटाञ्चितचारुमूर्ते ।
आ पामरीकठिनकण्ठविलम्नभङ्गो हा हार हारितमहो भवता
गुणित्वम् ॥ २६ ॥
दीर्णोऽसि चेत्कनकसूत्रनिवेशन्याय मुक्ताकलाप किमतो भवतो विषादः । यत्पद्मवाणजयमङ्गलहेमकुम्भ-
कुम्भस्तनीस्तनतटे भवितानुरूपः ॥ २७ ॥
अन्येऽपि सन्ति कति नो गुणिनो जगत्त्या हार त्वमेव गुणिनामुपरि स्थितोऽसि ।
एणीदृशामुरसि नित्यमवस्थितस्य मद्वृत्तता च शुचिता च न
खण्डिता यत् ॥ २८ ॥
येनाकारि महीभृतामविरलं कण्ठेषु लीलायितं येन प्रापि सरोजसुन्दरदृशां तुङ्गस्तनालिङ्गनम् ।
जात येन गजेन्द्रगण्डपुलिने माथारण गुञ्जया मुक्तादाम
तदेव पामरपुरे नावाप का वा दशाम् ॥ २९ ॥

कञ्चुकः

श्रीमत्ता कथय कञ्चुक पूर्वं कानि कानि सुकृतानि
कृतानि । जन्म यापयसि येन समस्तं हारगुह्यहृदये
हरिणाक्ष्या ॥ ३० ॥

कुण्डलम्

यत्पूर्व पवनाग्निशुष्कमलिश्रेणी तपो दुष्करं तस्यैतत्फल-
मीदृशं परिणतं यज्जातरूपं वपुः । मुग्धापाण्डुकपोलचुम्बनसुखं
सङ्गश्च रत्नोत्तमैः प्राप्तः कुण्डल वाञ्छसे किमपरं यन्मूढ
दोलायसे ॥ ३१ ॥

नासाभूषणम्

हारस्यातिदुर्गपमस्ति भुवने हे नासिकाभूषण त्व-
त्तो भाग्यमिति प्रतीहि वनितावक्रेन्दु कान्तिप्रद । यत्कान्तातनु-
सङ्गमाय सहते मोऽन्तर्विभेदव्यथा सा नासा पुटभेदनादपि
भवन्मज्ञं यतो वाञ्छति ॥ ३२ ॥

---

वलयः

गुणानामज्ञानादनुभवतु तावत्प्रतिपदं मुहुर्बाहुच्छेद-
व्यतिकरमसो स्वर्णवलयः । अपि ज्ञाते तत्त्वे तव गुणसमुद्रस्य
पुरतः समं गुञ्जापुञ्जैस्तुलनमभिलज्जाकरमिदम् ॥ ३३ ॥

रङ्गः

हे रङ्ग हेमतुलया तुलितोऽसि नित्यं मानं जहीहि किमु
पश्यसि नो विशेषम् । स्वर्णे सरत्नघटितं नृपशेखरेषु त्वं
पापं पामरवधूचरणेषु लीनः ॥ ३४ ॥

वीणादण्डः

यदेतत्कामिन्या सुरतविरतौ पल्लवरुचा करेणानीतस्त्वं
वमसि मह हारेण गुणिना । मुहुः कुर्वन्गीतं कुचकलश-
पीठोपरि लुठन्नये वीणादण्ड प्रकटय फलं कस्य तपसः ॥ ३५ ॥

मुरली

माववस्य सुरली सुखलया रागमावहत्तु किंतु वयसे ।
वशजाहमिति मास्तु सगर्वा या बिभर्षि बहुशो विवराणि ॥ ३६ ॥
परिपीड्य करद्वयेन गाढं परपुंसा परिचुम्बिताननापि । मुरली
महनीयवंशजाता मुहुराक्रन्दममन्दमातनोति ॥ ३७ ॥

कुविन्दः

भ्रात्राम्म्यकुविन्द कन्दलयता वस्त्रान्यमूनि त्वया गोणी-
विभ्रमभाजनानि सुबहुन्यात्मा किमायास्यते । किं त्वेकं
रुचिरं चिरादभिनवं वासस्तदासून्यता यन्नोज्झन्ति
कुचस्थत्राक्षणमपि क्षोणीभुजा वल्लभाः ॥ ३८ ॥

लाङ्गलिकः

रे लाङ्गलिक निष्द्याक्रोडे लोहं पुरा यदद्राक्षीः ।
स्वर्गस्पर्शविशेषात्तदखिलमजनिष्ट हेम नृपयोग्यम् ॥ ३९ ॥

कर्णधारः

दुर्गा नदी शिथिलबन्धविडम्बिनी नौरभ्युन्नता जलमुचो
विषमः समीरः । आरूढवान्निजकुटुम्बयुतोऽध्वनीनस्तत्कर्ण-
धार कुरु यत्सदृशं कुलस्य ॥ ४० ॥
जीर्णा तरिः सरिदेषा च गभीरनीरा नक्राकुला वहति वायुरतिप्रचण्डः । तार्याः स्त्रियश्च
शिशवश्च तथैव वृद्धास्तत्कर्णधारभुजयोर्बलमाश्रयामः ॥ ४१ ॥

तैलिकः

अमी तिलास्तैलिक नूनमेता स्नेहादवस्थां भवतो-
पनीताः । द्वेष्योऽभविष्यद्यदमीषु नूनं तदा न जाने
किमिवाकरिष्यः ॥ ४२ ॥

पञ्जरलावकः

भ्रातः पञ्जरलावक मा कुरु संतोपमन्यनिधनेन ।
प्रातस्तवेव धातुः स्वामित्वं किं न जानासि ॥ ४३ ॥

व्याधः

एको विश्वसता हैराम्यपघृणः प्राणानह प्राणिनामित्येवं
परिचिन्त्य मा स्वमनसि व्याधानुतापं कृथाः ।

---

पादटिप्पण्यः :
१ सूत्रवन्, पक्षे,-गुणयुक्तस्य
२ चन्द्र
३ कलङ्कयुक्तस्य
४ सोवर्णं च
१ गुणयुक्तेन
२ स्पर्शो मणिविशेष
३ निष्करुण