सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)
Subhashita Ratna Bhandagara
पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा
स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)
पृष्ठ 262, कुल 516 में से
संदर्भ में पढ़ेंसंकीर्णान्योक्तयः २४७
भूपाना भवनेषु किंच विमलक्षेत्रेषु गूढागया साधूनामभयो
वसन्ति कति नो त्वत्तुल्यकक्षा खलाः ॥ ४४ ॥
सर्वोद्वेगकर मृगादनममु सत्यज्य हा धिक्त्वया लोकस्या-
नपकारिणं गिरिनदीतीराटवीनिर्घृतम् । अश्रान्तं तृणमेण-
शावमदयं व्याध श्तामुं वृथा देवो दुर्बलघातकोऽयमिति
सा गाथा यथार्थीकृता ॥ ४५ ॥
विषमन्त्री
भेकेने॑ कणता सरोपपरुषं यत्कृष्णसर्पानने दातु
कर्णचपेटमुज्झितभिया हस्त समुल्लासित । यच्चाधोमुख-
मक्षिणी विदधता नागेन तूष्णी स्थित तत्मर्व विषमन्त्रिणो
भगवत कस्यापि लीलायितम् ॥ ४६ ॥
मालाकार.
तोयैरल्पैरपि करुणया भीमभानौ निदाघे मालाकार
व्यरचि भवता या तरोरस्य पुष्टि । सा कि शक्या
जनयितुमिह प्रावृषेण्येन वाग धारासारानपि विकिरता
विश्वतो वारिदेन ॥ ४७ ॥
कायस्थः
विप्रेभ्य. साधुदानं रिपुजनसुहृदा चोपकारानुकुरु त्व
मौजज्यं बन्धुवर्गे निजहितमुचितं स्वामिकार्यं यथार्थम् ।
श्रोत्रे ते तथ्यमेतत्कथयति मततं लेखनी भाग्यशालिन्रो
चेन्नष्टेऽधिकारे मम मुखसदृश तावकास्य भवेद्धि ॥ ४८ ॥
कवि.
कस्त्वं भो. कविरस्मि तत्किमु सखे क्षीणोऽस्यनाहागतो
धिग्देश गुणिनोऽपि दुर्मतिरिय देश न मामेव विक् ।
पाकार्थी क्षुधितो यदैव विदधे पाकाय बुद्धि तदा विन्ध्ये
नेन्धनमम्बुधौ न सलिलं नान्त्र धरित्रीतले ॥ ४९ ॥
वालाः
ये शिरसा निहिता अपि न भवन्ति सखे समान-
सुखदु.खाः । चिकुरा इव ते बाला एव जरापाण्डु-
भावेऽपि ॥ ५० ॥
शैलूष
वंश प्राशुरसौ घुणव्रणमयो जीर्णा वर्ग्त्रा इमा कीला
कुण्ठतया विशन्ति न महीमाहन्यमाना अपि । आगेह-
व्यवसायसाहसमिद शैलूष सत्यज्यता दूरं श्रीनिकटे
कृतान्तमहिषग्रैवेयघण्टारव ॥ ५१ ॥
कुशीलवाः
मौलि स्वर्णकिरीटकान्तिरुचिर केयूरमव्यौ भुजा
त्वद्गत्याः किल कञ्चकिप्रभृतयो देवेति विज्ञाप्यसे । इत्थ
कल्पनया कुशीलव नृपाहकारदार्था वृथा नृत्यान्ते भवतो
भविष्यति मसीमात्रावशेषं वपु ॥ ५२ ॥
वाला
स्रग्दाम मूर्धनि निवेहि गवेधुकाना गुञ्जामयीमुग्सि
धारय हारयष्टिम् । बाले कलावति चिर पतितासि पल्लो
तल्लौहमन्यदपि भूषणमेषणीयम् ॥ ५३ ॥
पल्लीपतिपुत्री
एतन्मन्दविपक्वतिन्दुकफलश्यामोदरापाण्डुरप्रान्तं हन्त
पुलिन्दसुन्दरकरस्पर्शक्षमं लक्ष्यते । नात्पल्लीपतिपुत्रि कुञ्जर-
कुरु कुम्भाभयाभ्यर्थनादीनं त्वामनुनाथते कुचयुग पत्रावृत
मा कृथा ॥ ५४ ॥
पान्थ
न यत्र गुणवत्पात्रमेकमप्यास्ति मन्त्रिणो । कस्तत्र भवतः
पान्थ कृपाम्बुग्रहणाग्रह ॥ ५५ ॥ वापी कापि कदापि न
श्रुतचरी को वेद कीदृक्सरो व्योमाम्भोजवनीत्र चात्र तटिनी
केर्नाम विज्ञायते । अहो पान्थ दुगन्तमाहमभग्नेऽत्रागत चेन्मन्गे
मण्डूकाकुलपङ्कसङ्करजलाद्वैन्वो. केवन्व पित्र ॥ ५६ ॥
कस्तूरिका
अयि त्यक्तामि कस्तूरि पामगै पङ्कगङ्कया । अल
खेदेन भूपाला कि न मन्ति महींतले ॥ ५७ ॥ यद्यपि
देवालब्ध्वा कस्तूरीभूमिग्य भूरितग्म् । नेया किममौं तदपि
हि शौचौथ जानता पुमा ॥ ५८ ॥ दुर्ललपल्लीपतिपुत्रहस्ते
कस्तूरि कस्त वढ दुर्विपाक । आग्म्य सोरम्यकथामु
मौन मालिन्यमात्र वचमोऽवकाश ॥ ५९ ॥ अयि चत
गुरुगर्व मा स्म कस्तूरि यासीरभिलपरिमलाना मालिना
मौरभेण । गिरिगहनगुहाया लीनमत्यन्तदीनं म्वजनक-
ममुनैव प्राणहीनं करोषि ॥ ६० ॥ जन्मस्थान न खलु
विमल वर्णनीयो न वर्णो दूरे पुमा वपुषि रचना पङ्कशङ्का
करोति । यद्यप्येव सकलगुम्रिद्रव्यगर्वापहारी को जानीते
परिमलगुण कोऽपि कस्तूरिकायाः ॥ ६१ ॥
दीप
रक्ष पात्रगतं स्नेहं प्रदीप प्रविर्वधनम् । प्रयास्यन्ति
विना तेन भमान्त यद्भवदृणा ॥ ६२ ॥ बहिरतिनिर्मलरूप
वहन्तन् दीप ढवना जगति । अवगतमचिगदान्तरमाज्ज्वल्य
कज्जलोद्गार ॥ ६३ ॥ न मणेरिनोऽधिक्या भा ना मृदुता
न प्रकाशममता वा । अचिरम्विनिर्गिति दीपो न हि
बहुमूल्योऽभवत्वाय ॥ ६४ ॥ या कान्ति वहसि पग
प्रदीप मद्र स्वीयायाविति हृदि मा स्म मन्यथास्त्वम्। सस्नेहे
त्वयि निशि भानुनाहितामौ नेव चेदहनि सति क्व वा
गता सा ॥ ६५ ॥ प्रदीप किमु कुप्यसि प्रलयमारुतप्रज्वल-
त्प्रभापटलपाटलप्रकटपावकव्यक्तये । त्वमङ्ग किमु कामिनी-
पादटिप्पण्यः (Footnotes):
(वामभागः)
१ मण्डूकेन २ निर्भयेन ३ काष्ठकीट ४ हस्तिकक्षस्य रज्जु, गजमध्यंवा वा
(दक्षिणभागः)
१ कूपात् २ जलम् ३ हस्तपादादिक्षालनाधम् ४ श्री शोभा