सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२४८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ५ प्रकरणम्

---

कुचतटीपटीपल्लवप्रकम्पनपरिस्फुरत्स्वेदनलेशपारं गतः ॥ ६६ ॥
रे रे दीप तिरस्कृताखिलतमःस्तोमारिवर्गस्य ते रात्रौ
गूढनिजाङ्गपातिशलभाघातेन किं पौरुषम् । तत्कर्माचर येन
तावदयशो भूयात्प्रभाते पुनर्न स्नेहो न च सा दशा नहि परं
ज्योतिः परं स्वास्यति ॥ ६७ ॥

तुला

गुरुषु मिलितेषु शिरसा प्रणमसि लघुषून्नता समेषु समा ।
उचितज्ञासि तुले किं तुलयसि गुञ्जाफलैः कनकम् ॥ ६८ ॥
प्राप्य प्रमाणपदवीं को नामास्ते तुलेऽवलेपस्ते । नयसि
गरिष्ठमधस्तात्तदितरमुच्चैस्तरां कुरुषे ॥ ६९ ॥

कुम्भः

दृढतरगलकनिबन्धः कूपनिपातोऽपि कलश ते धन्यः ।
यज्जीवनदानैस्त्वं तृषामर्षं नृणां हरसि ॥ ७० ॥
श्लाघ्यं नीरसंकाष्ठताडनशतं श्लाघ्यं प्रचण्डातपक्लेशं श्लाघ्यतरं
सुपक्वनिचये श्लाघ्योऽतिदाहानलः । यत्कान्ताकुचपार्श्व-
बाहुलतिकाहिन्दोलीलीलासुखं लब्धं कुम्भवर्य त्वया नहि
सुखं दुःखैर्विना लभ्यते ॥ ७१ ॥

कलशः

भ्रातः काञ्चनलेपगोपितबहिस्ताम्राकृते सर्वतो मा भैषीः कलश. स्थिरो भव चिरं देवालयस्योपरि । ताम्रत्वं गतमेव काञ्चनमयी कीर्तिः स्थिरा तेऽधुना नान्तस्तत्त्वविचारण-प्रणयिनो लोका बहिर्बुद्धयः ॥ ७२ ॥

दुग्धम्

को हि तुलामधिरोहति शुचिना दुग्धेन सहजमधुरेण ।
तप्तं विकृतं मथितं तथापि यत्स्नेहमुद्धिरति ॥ ७३ ॥

बडिशदण्डः

यत्सङ्गुणोऽपि सरलोऽपि तटस्थितोऽपि वंशोद्भवोऽपि
विदधासि नृशंसकर्म । वक्रात्मनो बडिशदण्ड तदेव तस्य
जानामि संगतिफलं तव कण्टकस्य ॥ ७४ ॥

शरः

कोटिद्वयस्य लाभेऽपि नतं सदृशजं धनुः । असदृश्यः शर
स्तब्धो लक्षलाभाभिकाङ्क्षया ॥ ७५ ॥

लम्पाकः

प्रागल्भ्यं प्रथयन् यशो विशदयन्घाटीं मुखे योजयन्भूपानां
कलयन्कथा विरचयन्हस्ताङ्गुलीः स्फोटयन् । दानं
पल्लवयन्गुणं द्विगुणयन्नेत्राञ्चलं घूर्णयंर्लम्पाकः सविधं समेत्य
सुदृशा किं नाम नो भाषते ॥ ७६ ॥

खलः

किमहं वदामि खल दिव्यमतं गुणपक्षपातमभितो भवतः ।
गुणशालिनो निखिलसाधुजनान्यदहर्निशं न खलु विस्म-
रसि ॥ ७७ ॥

---

कण्टकः

सुमुखोऽपि सुवृत्तोऽपि सन्मार्गपतितोऽपि सन् । सतां
वै पादलग्नोऽपि व्यथयत्येव कण्टकः ॥ ७८ ॥

कालकूटम्

नन्वाश्रयस्थितिरियं तव कालकूट केनोत्तरोत्तरविशिष्टै-
र्पदोपदिष्टा । प्रागर्णवस्य हृदये वृषलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽधुना
वससि वाचि पुनः खलानाम् ॥ ७९ ॥

जिह्वा

द्वात्रिंशद्दशनश्रेणिमध्ये भ्रमसि नित्यशः । तदिदं शिक्षितं
केन जिह्वे संचारकौशलम् ॥ ८० ॥

नन्दनवनम्

स्वर्लोकस्य शिखामणिः सुरतरोर्धामस्य धामाद्भुतं पौलोमी-
पुरुहूतयोः परिणतिः पुण्यावलीनामसि । सत्यं नन्दन किन्त्विदं
सहृदयैर्नित्यं विधिः प्रार्थ्यते त्वत्तश्च खाण्डवरङ्गतण्डवनटो
दूरऽस्तु वैश्वानरः ॥ ८१ ॥

वसन्तः

धूमायिता दश दिशो दलितारविन्दा देहं दहन्ति दहना
इव गन्धवाहाः । त्वामन्तरेण मृदुताम्रदलाग्रमञ्जुगुञ्जन्मधुव्रत
मधो किल कोकिलस्य ॥ ८२ ॥

मुसलः

जगति विदितमेतत्काष्ठमेवासि नूनं तदपि च किल सत्यं
कानने वर्धितोऽसि । नवकुवलयनेत्रापाणिसङ्गोत्सवेऽस्मिन्मुसल
किसलयं ते तत्क्षणाद्यन्न जातम् ॥ ८३ ॥

संकीर्णाः

गतास्ते दिवसा यत्र ह्यवज्ञा कल्पशाखिनाम् ।
औदुम्बरफलेभ्योऽपि स्पृहयामोऽद्य जीवितुम् ॥ ८४ ॥
नौका वै भजते तावद्यावत्पारं न गच्छति । उत्तीर्णे तु
नदीपारे नौकायाः किं प्रयोजनम् ॥ ८५ ॥ एका
भूरुभयोरेक्यमुभयोर्दलकाण्डयोः । शालिश्यामाकयोर्भेदं
फलेन परिचीयते ॥ ८६ ॥ कौस्तुभमुरसि मुरारेः शिरसि
शशी द्योतते पुरजयिनः । ननु जन्मना नु जलधे-
र्जन्मतुरियतीं गतिं पश्य ॥ ८७ ॥ साधो कुण्डलघटना-
परिश्रमादलमतिद्विकर्णा पू । वसति दिगम्बरनगरे रजक-
श्चतुराऽपि किं कुरुते ॥ ८८ ॥ शतपदी सति पादशते
क्षमा यदि न गोष्पदमप्यतिवर्तितुम् । किमियता द्विपदस्य
हनुमतो जलनिधेः क्रमणे विवदामहे ॥ ८९ ॥ हे मल्लि
हे मालति हे लवङ्गि न तादृशी कापि भवादृशीनाम् ।
क्षणं समाधाय मधुव्रतं या विस्मारयेदम्बुजिनीवियोगम्

---

पादटिप्पण्यः :
१ काञ्चनलेपेन गोपिता बाह्या ताम्राकृतिर्यस्य २ लम्पटो धूर्तो वा
१ आश्रयो निवासस्तत्र स्थिति २ उत्कृष्टम् ३ स्थानम् ४ अभ्यन्तरे ५ सदाशिवस्य ६ दन्ता ७ अवमान ८ कल्पवृक्षाणाम्