सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

तरुणीपृथगवयववर्णनम् २५९

---

भ्रुवोरायतलेखयोर्या । ता वीक्ष्य लीलाचतुरामनङ्ग-
श्चचापसौन्दर्यमदं मुमोच ॥ ५७ ॥ भ्रूभ्या प्रियाया भवता
मनोभूचापेन चापे घनसारभाव । निजा यदल्पोपपदशाम
पेक्ष्य सप्रत्यनेनाधिकवीर्यतार्जि ॥ ५८ ॥ स्मारं धनुर्यद्विधु
नोद्धितास्या यास्वेन भूतेन च लक्ष्मलेखा । एतद्भ्रुवौ जन्म
तदाप युग्मं लीलाचलत्त्वोचितबालभावम् ॥ ५९ ॥

नेत्रद्वयम्

नूनमाज्ञाकरस्तस्या सुभ्रुवो मकरध्वज । यतस्तन्नेत्रे-
सचारसूचितेषु प्रवर्तते ॥ ६० ॥ नि सीमशोभासौभाग्यं
नताङ्ग्या नयनद्वयम् । अन्योन्यालोकनानन्दविग्हादिव
चञ्चलम् ॥ ६१ ॥ आमा व्रतमतीवाक्ष्णोर्यत्पुर परि-
सर्पणम् । सह यात मनस्तत्र त्यक्त्वा भूयो निवर्तनम्
॥ ६२ ॥ अर्जुन कृष्णसयुक्त कर्ण यत्नान्धधावति ।
तन्नेत्रं तु कुरुक्षेत्रमिति मुग्धे मृशामहे ॥ ६३ ॥ एक-
मेत्राक्षि वामाक्षि रञ्जयाञ्जनलेखया । जायतामैन्दवे बिम्बे
खञ्जनाम्बुजसगम ॥ ६४ ॥ अमुष्य मुषिता लक्ष्मीश्च-
क्षुषेति न नूतनम् । न वेद्मि कथयत्यस्या. कर्णे लयं
किमुत्पलम् ॥ ६५ ॥ मृगसबन्धिनी दृष्टिरमौं यदि न
सुभ्रुव । धावति श्रमणोत्तम्लीलादूर्वाङ्कुरे कुत ॥ ६६ ॥
तस्या श्रवणमार्गं चलिते यदि लोचने । कुत प्रकाम-
धवने धत्त कृष्णानुरक्तताम् ॥ ६७ ॥ श्रूयता कौतुकं
सोऽपि खरः शृङ्गारिणा गुरु. । अमुष्या. शिष्यतामेति
श्रवणोन्मुखयोर्दृशो. ॥ ६८ ॥ भास्वत्कुण्डलमाणिक्य-
प्रभाप्रतिहतेरिव । नताङ्ग्याः श्रवणोत्सङ्गम्रारूढा नय-
नद्वयी ॥ ६९ ॥ नयनस्य तुला चक्रे नलिनेन नतभ्रुव ।
ऊनेन चलिते भृङ्गं मामरमाद्विधिर्दधौ (१) ॥ ७० ॥
अनङ्गमङ्गलभुवस्तदपाङ्गस्य भङ्गय । जनयन्ति मुहु-
र्यूनामन्त संतापमततिम् ॥ ७१ ॥ यदि स्यान्मण्डले सक्त-
मिन्दोरिन्दीवरद्वयम् । तदोपमीयते तस्या वदन चारु-
• लोचनम् ॥ ७२ ॥ श्रमयति शरीरमङ्गि भ्रमयति चेत
करोति संतापम् । मोह मुहुश्च कुरुते विषविषम वीक्षणं तस्या.
॥ ७३ ॥ अतिपूजिततारेय दृष्टि श्रुतिलङ्घनक्षमा सुतनु ।
जिनसिद्धान्तस्थितिरिव सवासना कं न मोहयति ॥ ७४ ॥
नयनच्छलेन सुतनोर्वदनजिते शशिनि कुलपतौ क्रोधात् ।
नासानालनिबद्धं स्फुटितमिवेन्दीवर द्वेधा ॥ ७५ ॥ आया-
मिनोस्तदक्ष्णोरञ्जनरेखाविधि वितन्वन्त्या । पाणि. प्रमा-
धिकाय. प्रापदपाङ्ग चिरेण विश्रम्य ॥ ७६ ॥ प्रवात-
नीलोत्पलनिर्विकेषमधीर्गविक्षेपितमायताक्ष्या । तया गृहीत नु
मृगाङ्गनाभ्यस्ततो गृहीत नु मृगाङ्गनाभि ॥ ७७ ॥ मुखा-
रविन्दोपरिभागसंस्थं नेत्रद्वयं खञ्जनमामनन्ति । प्रफुल्लवक्रा-
म्बुजपार्श्ववर्ति दलद्वय भृङ्गयुतं मतं मे ॥ ७८ ॥ इन्दीवर
लोचनयोस्तुलायै निर्माय यत्नेन विधि कदाचित् । अनु-
ल्यता वीक्ष्य ततो ऽजामि निक्षिप्य चिक्षेप स पङ्कमध्ये
॥ ७९ ॥ इषुरत्रयेणेव जगत्त्रयस्य विनिर्जयात्पुष्पमयाशुगेन ।
शेषा द्विबाणी सफलीकृतेय प्रियादृगम्भोजपदेऽभिषिच्य
॥ ८० ॥ सेय मृदु कौसुमचापयष्टिः स्रग्व्य मुष्टिग्रहणा-
हमध्या । तनोति न श्रीमदपाङ्गमुक्ता मोहाय या दृष्टि-
गणेघवृष्टिम् ॥ ८१ ॥ आघूर्णितं पक्ष्मलमक्षिपद्मं प्रान्तद्युति
श्चेत्यजितामृताशु । अस्या इवास्माञ्चलदिन्द्रीनीलगोलामल-
श्यामलताग्तारम् ॥ ८२ ॥ कर्णोत्पलेनापि मुखं सनाथ लभेत
नेत्रद्युतिनिर्जितेन । यथेतरेयेन तत कृतार्था स्वच्छेष्वपी कि
कुरुते कुदृष्टी ॥ ८३ ॥ त्वच समुत्तार्य दलानि रीत्या मोचा-
त्वच. पक्ष्मपाटनानाम् । सारैर्गृहीतैर्विधिरुत्पलौघादसाम-
मृदीक्षणरूपशिल्पी ॥ ८४ ॥ चकोरनेत्रेणदृगुत्पलाना निमेष-
यन्त्रण किमेष कृष्टः । सार सुधोद्गारमय प्रयत्नैर्विधातुमेत-
न्नयने विधातु ॥ ८५ ॥ ऋणीकृता कि हरिणीभिरासीदस्याः
सकाशाश्नयनद्वयश्री. । भूयोगुणेय सकला बलाद्यत्ताभ्योऽन-
यालम्भ्यत विभ्यतीभ्य ॥ ८६ ॥ दृशौ किमस्याश्चपल-
स्वभावे न दृग्माक्रम्य मिथो मिलेताम् । न चेत्कृत स्यादनयोः
प्रयाणे विघ्न श्रव कूपनिपातभीत्या ॥ ८७ ॥ केदारभाजा
शिशिरप्रवेगात्पुण्याय मन्ये मृतमुत्पलिन्या । जाता
यतस्तत्कुसुमेक्षणेय यतश्च तत्कोरकदृक्चकोर ॥ ८८ ॥
नतभ्रुवो लोचनखञ्जरीटौ विहाग्मानङ्गमहारभेते । कथ न
मानन्ददृढो युवानस्तारुण्यमन्तर्निर्विसुन्नयन्तु ॥ ८९ ॥
स्वदृग्गोजनयन्ति मान्वता खुरकण्डूयनकैतवान्मृगा ।
जितयोरुदयत्प्रमीलयोस्तदव्वेवेक्षणशोभया भयात् ॥ ९० ॥
नलिन मलिन विवृण्वती पृषतीमम्मृगती तदीक्षणे । अपि
खञ्जनमञ्जनाञ्चिते विदधाते रुचिगर्वदुविर्वम ॥ ९१ ॥ श्रुति-
लङ्घनमीहमानयोर्मलिनाभ्यन्तरगोष्ठीरग्यो । स्मृतिततापकर-
त्वमेतयोरुचित लोचनयोर्मृगीदृश ॥ ९२ ॥ लोचने हरिण-
गर्वमोचने मा विदप्य नताङ्गि कज्जले । मायक सपदि
जीवहारक कि पुनर्हि गँगलेन लेपित ॥ ९३ ॥ कामिनी
नयनकज्जलपङ्कादुत्थितो मदनमत्तवराह । कामिमानमवना-
न्तग्चारी मूलमुत्खनति मानलताया ॥ ९४ ॥ रामाविलोत-
नयने किमु मीनवालौ नीलोत्पले किमथवा किमु खञ्जरीटौ ।
कि वा जगत्त्रयजयाय कृतिर्न जाने कंदर्पभूपरचिता नव-
कार्मगव्य ॥ ९५ ॥ मुखविबुरपरिवृत्तोत्तानताटङ्कपाशाववि-

---

१ नेत्रकटाक्षपातेन सूचितेषु
१ विषेण