सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२६०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

चकितचकोरीकान्तिचौरं तदक्षि । त्रिभुवनयुवचेतोबन्ध- संकेतहेतोः सहचरमिव कर्तुं पाशमाशङ्क्य याति ॥ ९६ ॥

कटाक्षः

यान्ती गुरुजने सार्धं त्रायमानमुखाम्बुजा । तिर्यग्ग्रीवं यदद्राक्षीत्तन्निषेपत्राम्ररोजगत् ॥ ९७ ॥ क्वचित्कृष्णाऽर्जुनगुणा क्वचित्कर्णान्तगामिनी । अपाङ्गश्रीस्तवाभाति सुभ्रूभारत- गीरिव ॥ ९८ ॥ विशालाक्षीकटाक्षस्य साक्षी त्र्यक्षो महेश्वर । नाद्यापि प्रकृतिं याति येन विद्धो दिगम्बरः ॥ ९९ ॥ यासा कटाक्षविशिखैः खरचौरैण ताडिताः । हृतचैतन्यसर्वस्वा मोहन्ते मुग्धकामुका ॥ १०० ॥ रे रे घट्ट मा रोदी कं कं न भ्रामयन्त्यमू । कटाक्षवीक्षणादेव कगकृष्टस्य का कथा ॥ १०१ ॥ हत्वा लोचनविशिखै- र्गत्वा कतिचित्पदानि पद्माक्षी । जीवति युवा न वा कि भूयो भूयो विलोकयति ॥ १०२ ॥ अस्याः कररुहखण्डित- काण्डपटकटनिर्गता दृष्टि । पटविगलितनिःकलुषा स्वदते पीयूषधारेव ॥ १०३ ॥ वसन्तनीलोत्पलषट्पदाना गीता- मृतं श्रोतुमिवोत्तरङ्गो । नतध्रुवो लोचनकृष्णसारौ कर्णा- न्तिकं सततमाश्रयेते ॥ १०४ ॥ नयनाञ्चलचञ्चरीकपूरो वलतेऽयं यत एव पक्ष्मलाक्ष्याः । तत एव भवन्ति नील- पद्मप्रकराणा ननु वृष्टयो नवीना ॥ १०५ ॥ यत्र यत्र वलते शनैः शनैः सुध्रुवो नयनकोणविभ्रमः । तत्र तत्र शतपत्र- धोरणी तोरणीभवति पुष्पधन्वनः ॥ १०६ ॥ भवनभुवि सृजन्तस्तारहारावतारान्दिशि दिशि विकिरन्तः केतकाना कुटुम्बम् । वियति च रचयन्तश्चन्द्रिका दुग्धसुधा प्रति- नयननिपाताः सुभ्रुवो विभ्रमन्ति ॥ १०७ ॥ प्रणालीदीर्घस्य प्रतिपदमपाङ्गस्य सुहृदः कटाक्षव्याक्षेपाः शिशुशरफालप्रति- भुवः । सुवानाः सर्वस्वं कुसुमधनुषोऽस्मान्प्रति सखे नवं नेत्राद्वैतं कुवलयदृशः संनिदधति ॥ १०८ ॥ दिनान्ते म्लान्तीना कनककलशाकारकुचयोर्पर्यस्यन्तीना कमल- कलिकाकोमलकरौ । समुद्यत्कालिन्दीतरलतरकल्लोलकुटिलः कटाक्षः कान्ताना कमिह कमितार न कुरुते ॥ १०९ ॥ शिलासम्यग्धौतोज्ज्वलधवलधारापरिसरानिमानन्तश्यामानिव विषमबाणस्य विशिखान् । दृढप्रज्ञावर्माप्यपि हृदयमर्माणि रुजतः कटाक्षानेत्तस्या मुनिरपि न सोढुं प्रभवति ॥ ११० ॥ पिपासुरिव चञ्चलं विकटकर्णकूपाञ्जलं तत प्रतिचलन्मुहुः श्रवणपाशभीतोऽभित । तनोति तरलाकृतिस्तरकलोचने सततं गतागतकुतूहल मुहुुरपाङ्गरङ्गेस्त्व ॥ १११ ॥ सन्मार्गे तावदास्ते प्रभवति पुरुषस्तावदेवेन्द्रियाणा लज्जा तावद्विधत्ते विनयमपि समालम्बते तावदेव । भ्रूचापाकृष्ट- मुक्ताः श्रवणपथजुषो नीलपक्ष्म्राण एते यावल्लीलावतीना हृदि न धृतिमुषो दृष्ट्रिबाणा. पतन्ति ॥ ११२ ॥

अश्रूणि

अश्रुच्छलेन सुदृशो हुतपावकधूमकलुषाक्ष्याः । अप्राप्य मानभङ्गे विगलति लावण्यवारिपूर इव ॥ ११३ ॥

नासा

पुराणबाणत्यागाय नूतनास्त्रकुतूहलात् । तन्नासा भाति कामेन तूणीवाधोमुखीकृता ॥ ११४ ॥ दन्तालिदाडिमी- बीजमक्षणोत्कण्ठचेतस । मन्ये मारशुकस्येयं नासा चञ्चुर्विराजते ॥ ११५ ॥ नासादसीया तिलपुष्पपूर्णा जगत्त्रयन्यस्तशरत्रयस्य । श्वासानिलामोदभरानुमेया दधद्वि- बाणी कुसुमायुधस्य ॥ ११६ ॥ केचित्तिलस्य कुसुमं शुक- चञ्चुमन्ये नासा वदन्ति कथयाम्यहमन्यदेव । सरक्षितो निज- शरासनसन्निधाने कामेन केतकदलैककयो निषङ्गः ॥ ११७॥

नासाभूषणम्

नासामौक्तिकमबले किमधरबिम्बेन विद्रुमं कुरुषे । दृष्ट्वा गुञ्जाबीजं शिव शिव भूयस्तदेव हसितेन ॥ ११८ ॥ श्लेष्माद्वारे वसतिर्जातास्माकं तदत्र मा यात । आन्दो- लनच्छलादिह निवारयन्तीव मौक्तिकानि विटान् ॥ ११९ ॥ सुधामयोऽपि क्षयरोगशान्त्यै नासाग्रमुक्ताफलकच्छलेन । अनङ्गसञ्जीवनदृष्टशक्तिर्मुखासृतं ते पिबतीव चन्द्रः ॥ १२० ॥ आकाशात्पतितं पुनर्जलनिधौ मध्ये चिरं संस्थितं पश्चाद्दुःसहदेहरन्ध्रजनितक्लेशान्वितं मौक्ति- कम् । बाले बालकुरङ्गलोचनयुगे घोर तपः सञ्चर- न्नासाभूषणतामुपैति सखि ते बिम्बाधरापेक्षया ॥ १२१ ॥ अस्याः कामनिवासरण्यभवनं वक्रं विलोक्यादराञ्चिश्नोत्येव सुधाकरं प्रियतमं भूमीगतं शोभनम् । नासामौक्तिककैतवेन रुचिरा तारापि सा रोहिणी मन्ये तद्विरहासहिष्णुहृदया तत्संनिधिं सेवते ॥ १२२ ॥

कर्णौ

सौन्दर्यपात्रे वक्रेन्दौ कुरङ्गसङ्गभीतया । सूचितौ श्रोत्रपाशाभ्या पाशाविव मृगीदृशा ॥ १२३ ॥ कमनीयता- निवासः कर्णस्तस्या विचित्रमणिभूषः । सविधप्रसूतरत्नं शङ्कन्निधि दूरतरमकरोत् ॥ १२४ ॥ तालीदलं काञ्चन- कर्णपाशौ प्रसारयन्ती सुतनु कराभ्याम् । रराज कर्णान्त- निषण्णदृष्टिः शाणे दधानेव कटाक्षबाणान् ॥ १२५ ॥ वियोगबाष्पाञ्चितनेत्रपद्मच्छद्मान्वितोत्सर्गपयःप्रसूनौ । कर्णौ किमस्या रतितत्पतिभ्या निवेद्यपूणै विधिशिल्पमीदृक् ॥ १२६ ॥ इहाविशद्येन पथातिवक्र, शङ्खोधनिष्चन्दरसप्र- वाहः । सोऽस्याः श्रव.पन्नयुगे प्रणालीरेखेव धावत्यमिकर्ण- कूपम् ॥ १२७ ॥ अस्या यदशदश सविभज्य विध्मः

---

१ व्यथयामास सपत्रनिष्पत्रादतिव्यथने २ बाणै ३ मृगविशेश
१ धैर्यहारिण २ घ्राणे ३ आन्दोलननिपात ४ जारान्