सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

तरुणीपृथगवयववर्णनम् | २६१

वामस्तम्भः

दक्षिणस्तम्भः

श्रुतौ दध्रतुरर्धमर्धम् । कर्णान्तरुत्कीर्णगभीररेखः किं तस्य<br>सख्यैव न वा नवाङ्कः ॥ १२८ ॥ मन्येऽमुना कर्णलता-<br>मयेन पाशद्वयेन च्छिदुरेतरेण । एकाकिपाशं वरुण विजि-<br>ग्येऽनङ्गीकृतायामतती रतीशः ॥ १२९ ॥ आत्मैव तातस्य<br>चतुर्भुजस्य जातश्चतुर्दोरुचितः स्वगोऽपि । तच्चापयो कर्ण-<br>लते भ्रुवोर्ध्वं वशत्वगंणौ चिपिटे किमस्या ॥ १३० ॥<br>कर्णभूषणम्<br>मुक्ताताटङ्कयुगं प्रतिमुक्तं कर्णपार्श्वयोरस्या । मुखकमल-<br>मिव निषेवितुमागतममृतांशुबिम्बयुगम् ॥ १३१ ॥<br>ताटङ्कमस्यास्तग्लेक्षणाय मुक्ताफलैश्चारुरुचि विधत्ते ।<br>मुखश्रिया चन्द्रमिवाभिभूय बन्दीकृतं तारकचक्रवालम्<br>॥ १३२ ॥ शशी हर्तु लोभान्मुखकमलशोभा श्रुतिफलं<br>मिषेवै सातङ्कस्तव तरुणि ताटङ्ककपटात् । तदन्तःपीयूषं<br>निखिलमथ निक्षेपुमधरे मनोजन्मा मुष्णन्मुहुरहह तुच्छं<br>तमकरोत् ॥ १३३ ॥<br>कपोलौ<br>कपोलपालीं तव तन्वि मन्ये लावण्यधन्ये दिशमुत्तरा-<br>ख्याम् । विभाति यस्या ललितालकाया मनोहरा वैश्रवणस्य<br>लक्ष्मीः ॥ १३४ ॥ स्वर्णच्छवीनामसितेक्षणाना कर्णान्ततो<br>गण्डलतातलानि । भृङ्गाः सहेलं यदि नापतिष्यन्कोऽवे-<br>दयिष्यन्नवचम्पकानि ॥ १३५ ॥ आबध्नन्परिवेषमण्डलमलं<br>वक्रेन्दुबिम्बाद्वहिः कुर्वत्पङ्कजजृम्भमाणकलिकाकर्णावतस-<br>क्रियाम् । तन्वङ्ग्याः परिनृत्यतीव हसतीवोत्सर्पतीवोलबण<br>लावण्य ललतीव काञ्चनशिलाकान्ते कपोलस्थले ॥ १३६ ॥<br>अधरः<br>तवैष विद्रुमच्छाया मरुमार्ग इवाधरः । करोति कस्य<br>नो मुग्धे पिपासाकुलितं मनः ॥ १३७ ॥ अल्पेनापि<br>सुरक्तेन साधनेन प्रयोजनम् । ओष्ठद्वयसहायेन कान्तास्वेन<br>जगज्जितम् ॥ १३८ ॥ सर्वस्यैव हि रत्नस्य त्रैणेऽर्घः<br>परीहीयते । दयिताधररत्नं तु त्राणित यात्यनर्घताम्<br>॥ १३९ ॥ अधरोऽयमभीराक्ष्या बन्धुजीवप्रभाहरः । अन्य-<br>जीवप्रभा हन्त हरतीति किमद्भुतम् ॥ १४० ॥ मुखा-<br>रविन्ददत्तश्रीः सुतनोरोष्ठोऽधरः । कुरुते हारमाणिक्यप्रदी-<br>पान्याण्डुरत्विषः ॥ १४१ ॥ सततमुदयमध्येव वदनेन्दोर-<br>निन्दिता । तदोष्ठमुद्रा लावण्यसमुद्रस्येव विद्रुमः ॥ १४२ ॥<br>अधरोऽसौ कुरङ्गाक्ष्याः शोभते नासिकातले । सुवर्णनलिका-<br>मध्यान्माणिक्यमिव विच्युतम् ॥ १४३ ॥ अधर खलु

बिम्बनामकं फलमाभ्यामिति भव्यमन्वयम् । लभतेऽधर-<br>बिम्ब इत्यदः पदमस्या रदनच्छदे वदत् ॥ १४४ ॥ उत्थितो<br>निशि कलानिधिर्भवेदेतदीयमुखतुल्यतासये । प्रापितो<br>मलिनभावमेतया लज्जया नभसि यात्यदृश्यताम् ॥ १४५ ॥<br>अपि मृगाक्षि तवाधरपल्लवे दयितदन्तपदं न मवत्यद ।<br>भुवनमोहनमन्त्रपदाङ्कितं किमुत यन्ममिर्रं स्मरयन्त्रणः ॥१४६॥<br>अभिलषन्ति तवाधरमाधुरीं तदिह किं हरिणाक्षि सुधा<br>बुधा । सुरसुधामधरीकुरुते यतस्त्वदधरोऽधरतामगमत्ततः<br>॥ १४७ ॥ पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यान्मुक्ताफलं वा<br>स्फुटविद्रुमस्थम् । ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्यास्ताम्रोष्ठ-<br>पर्यस्तर्रुचः सितस्य ॥ १४८ ॥ बन्धूकबन्धूनवदेतदस्या<br>मुखेन्दुनानेन सहोजिहानम् । रागश्रिया शैशवयौवनीया<br>स्वमाह सद्योधरोष्ठलेखा ॥ १४९ ॥ अस्या मुखेन्दाव-<br>धरः सुधाभूर्बिम्बस्य युक्तः प्रतिबिम्ब एषः । तस्याथवा<br>श्रीद्रुममाजि देशे संभाव्यमानास्य तु विद्रुमेऽसौ ॥ १५० ॥<br>जानेऽतिरागादिदमेव बिम्बं बिम्बस्य च व्यक्तमितोऽधेर-<br>त्वम् । द्वयोरिवैशेष्यावगमाक्षमाणा नाग्नि भ्रमोऽभूदनयोर्जना-<br>नाम् ॥१५१॥ प्रियामुखीभूय सुखी सुधांशुर्वसत्यसौ राहुभय-<br>व्ययेन । इमा दृशाराधरबिम्बलीला तस्यैव बालं करचक्र-<br>वालम् ॥ १५२ ॥ अधरममृतं कः सदेहो मधुन्यपि नान्यथा<br>मधुरमधिक द्राक्षायाश्च प्रसन्नरस फलम् । सकृदपि पुनर्म-<br>ध्यस्थः सन्रसान्तरविज्जनो वदतु यदिहान्यत्स्वादु स्यात्प्रिया-<br>दशनच्छदात् ॥ १५३ ॥ त्वं पीयूष दिवोऽपि भूषणमसि द्राक्षे<br>परीक्षेत को माधुर्य तव विश्वतोऽपि विदित माध्वीक<br>माध्वीकता । एतत्कि तु मनागेर्तुदमिव ब्रूमो न चेत्कुप्यसि<br>यः कान्ताधरपल्लवे मधुरिमा नान्यत्र कुत्रापि सः ॥ १५४ ॥<br>दन्ताः<br>द्विधा विधाय शीतांशुं कपोलौ कृतवान्विधिः ।<br>तन्भ्यास्तद्रसनिष्यन्दबिन्दवो रदनावलिः ॥ १५५ ॥<br>चन्द्राधिकैतन्मुखचन्द्रिकाणा दरायतं तत्किरणाद्धनानाम् ।<br>पुरःपरिखस्तत्पृष्ठितीयं रदावलीद्वन्द्वति बिन्दुवृन्दम् ॥१५६॥<br>राज्ञौ द्विजानामहि राजदन्ताः सबिभ्रति श्रोत्रियविभ्रमं यत् ।<br>उद्वेगरागादिमृजावदातश्चत्वार एते तदवैमि मुक्ताः॥१५७॥<br>यावद्यावत्कुवलयदशा मृज्यते दन्तपालिस्तावत्तावद्विगुणम-<br>धरच्छायया शोणशोचिः । काचित्सस्याः परिमलकलाहूत-<br>मात्रालिकान्त्या वक्राश्वासे प्रसरति मुहुः श्यामिकाप्याविरा-<br>सीत् ॥ १५८ ॥<br>चिबुकः<br>विलोकितास्या मुखमुन्नमय्य किं वेधसेय सुष मासमासौ ।<br>धृत्युद्भवा यच्चिबुके चकास्ति निम्ने मनागङ्गुलि-<br>यन्त्रणेव ॥ १५९ ॥

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

वामभागः: १ अलका केशाः, पक्षे,-कुबेरनागरी २ वैश्रवणस्य कुबेरस्य पक्षे,-वै इति पदच्छेदः श्रवणस्य कर्णस्य ३ प्रवालकान्ति, पक्षे,-विगता द्रुमच्छाया यस्मात् ४ मरुदेशस्थमार्ग ५ छिद्रे जाते सतीत्यध्याहार्यम् ६ मूल्यम् ७ सजातव्रणम् ८ अमूल्यताम् ९ बन्धूकपुष्पम्, पक्षे,-बन्धुभूता जीवा

दक्षिणभागः: १ लौहित्यात् २ निकृष्टत्वम् ३ तारतम्यम् ४ मर्मस्पृक्