सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२६२	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

मुखम्

जितेन्दुपद्मलावण्यं क्व कान्तावदनं जयेत् । मुक्त्वा
तदेव सुरतश्रमजिन्नितलोचनम् ॥ १६० ॥ चलद्भृङ्गमिवा-
म्भोजमधीगनयनं मुखम् । तदीयं यदि दृश्येत काम-
क्रुद्धोऽस्तु किं ततः ॥ १६१ ॥ विलसत्याननं तस्या
नासाग्रस्थितमौक्तिकम् । आलक्षितबुधाश्लेषं राकेन्दोरिव
मण्डलम् ॥ १६२ ॥ मुखं वहति बन्धूकबन्धुरेणाधरेण सा ।
पूर्णेन्दुमिव सौन्दर्यादङ्कलालितकौस्तुभम् ॥ १६३ ॥ विधा-
यापूर्वपूर्णेन्दुमस्या मुखमभूद्भवम् । धाता निजासनाम्भोज-
विनिमीलनदुःखितः ॥ १६४ ॥ शरत्कालसमुल्लासिपूर्णिमा-
शर्वरीप्रियम् । करोति ते मुखं तन्वि चपेटापातनाति-
थिम् ॥ १६५ ॥ राकायामकलङ्कं चेदमृताशोर्भवेद्वपुः ।
तस्या मुखं तदा साम्यपराभवमवाप्नुयात् ॥ १६६ ॥
आननं मृगशावाक्ष्या वीक्ष्य लोलालकावृतम् । भ्रमद्भ्रमर-
सङ्कीर्णं स्मरामि सरसीरुहम् ॥१६७॥ इयं सुनयना दासी-
कृतामरसप्रिया । आननेनाकलङ्केन जयतीन्दुं कलङ्कि-
नम् ॥ १६८ ॥ लावण्यमृभुभिः पूर्णिमास्यमस्या विक-
स्वरम् । लोकलोचनरोलम्बकदम्बैः कैर्न पीयते ॥ १६९ ॥
ननु नीलाञ्चलस्रुतमाननमाभाति हरिनयननायाः । प्रति-
बिम्बित इव यमुनागभीरनीरान्तरेणाङ्कः ॥ १७०॥ अम्बुज-
मम्बुनि मग्नं नासादाकाशमाश्रितश्चन्द्रः । संप्रति क्व
परिपन्थी यं प्रति कोपारुणं वदनम् ॥ १७१ ॥ आसायं
सलिलभरे सवितारमुपास्य सादरं तपसा । अधुनाब्जेन
मनाक्तव मानिनि तुलना मुखस्याप्ता ॥ १७२ ॥ सुवि-
रलमौक्तिक्तारे धवलांशुकचन्द्रिकाचमत्कारे । वदनपरिपूर्ण-
चन्द्रे सुन्दरि राकास्ति नात्र संदेहः ॥ १७३ ॥ पुंसां
दर्शय सुन्दरि मुखेन्दुमीषत्त्रपामपाकृत्य । जायाजित इति
रूढा जनश्रुतिर्मे यशो भवतु ॥ १७४ ॥ अबले सलिले
व्यवस्यता ते मुखभावो गमितो न पङ्कजेन । कथमादिमवर्ण-
तोऽन्त्यजस्य द्विजराजेन कृतोरुनिग्रहस्य ॥ १७५ ॥
सुषमाविषये परीक्षणे निखिलं पद्ममभाजि तन्मुखात् ।
अधुनापि न मङ्गलक्षणं सलिलोन्मज्जनमुज्झति स्फुटम्
॥ १७६ ॥ यः ससर्ज कमलं रमागृहं विश्वलोचनमहो-
त्सवं विधिः । एष तादृगमृजन्मगीदृशो मीनकेतननिकेतनं
मुखम् ॥ १७७ ॥ माधुं चन्द्रमपि पुष्करैः कृतं मीलितं
यदभिरामताधिके । उद्यता जयिनि कामिनीमुखे तेन साहस-
मनुष्ठितं पुनः ॥ १७८ ॥ तस्या मुखस्यातिमनोहरस्य
कर्तुं न शक्तः सदृशं प्रियायाः । अद्यापि शीतद्युतिरात्म-
बिम्बं निर्माय निर्माय पुनर्बिनत्ति ॥ १७९ ॥ अनेन रम्भोरु
तवाननेन पीयूषभानोस्तुलया धृतस्य । ऊनस्य नूनं परिपूर-
णाय ताराः स्फुरन्ति प्रतिमानखण्डाः ॥ १८० ॥ अस्या
मुखस्यास्तु न पूर्णिमास्य पूर्णस्य जित्वा महिमा हिमांशुम् ।
भ्रूलग्नखण्डं दधदर्थमिन्दुर्मलस्तृतीयः खलु यस्य भागः
॥ १८१ ॥ व्यधत्त धाता मुखपद्ममस्याः सम्राजमम्भोज-
कुलेऽखिलेऽपि । सरोजराजौ मृजतोऽदसीया नेत्राभिधेयावत
एव सेवाम् ॥ १८२ ॥ दीवारजन्यो रविसोमभीते चन्द्रा-
म्बुजे निक्षिपतः स्वलक्ष्मीम् । अस्या यदान्ये न तदा
तयोः श्रीरेकत्रियेत तु कदा न कान्तम् ॥ १८३ ॥ अस्या
मुखश्रीप्रतिबिम्बमेव जलाच्च तातान्मुकुराच्च मित्रात् ।
अभ्यर्थ्य धत्त खलु पद्मचन्द्रौ विभूषणं याचितकं कदाचित्
॥ १८४ ॥ अस्या मुखेनैव विजित्य नित्यस्पर्धी मिलत्कुङ्कुम-
रोषभासा । प्रसद्य चन्द्रः खलु नह्यमानः स्यादेव तिष्ठ-
न्परिवेषपाशः ॥ १८५ ॥ विधोर्विधिर्बिम्बशतानि लोपं लोपं
कुहूरात्रिषु मासि मासि । अभूद्भूरिश्रीकममुं किमस्या मुखे-
न्दुमुत्थापयदेकमेवम् ॥ १८६ ॥ कपोलपत्रान्मकरात्सकेतु-
र्भ्रूभ्यां जिगीषुधनुषा जगन्ति । इहावलम्ब्यास्ति रतिं
मनोभूः रज्यद्वयस्यो मधुनाधरेण ॥ १८७ ॥ धिक्तस्य
मन्दमनसः कुकवेः कवित्वं यः स्त्रीमुखं च शशिनं च समं
करोति । भ्रूभङ्गविभ्रमकटाक्षनिरीक्षितानि कोपप्रसादहसि-
तानि कुतः शशाङ्के ॥ १८८ ॥ चन्द्रं कलङ्करहितं शफर-
द्वयं च निस्तोयमन्धतमसं च सुगन्धि तन्व्याः । वक्र-
च्छलेन भुवि सृष्टवतो विधातुर्वर्ण्येत केन करकौशलमद्भुतं तत्
॥ १८९ ॥ अस्यामपूर्वं इव कोऽपि कलङ्करिक्तश्चन्द्रोऽपरः
किमुत तन्मकरध्वजेन । रोमावलीगुणमिलत्कुचमन्दरेण
निर्मथ्य नाभिजलधौ श्रवमुद्धृतः स्यात् ॥ १९० ॥ लोके
कलङ्कमपहातुमयं शशाङ्को जातो यतस्तव मुखं तरलाय-
ताक्षि । तत्रापि कल्पयसि तन्वि कलङ्कलेखां नार्थं समा-
श्रितजनं हि कलङ्कयन्ति ॥ १९१ ॥ यन्मञ्जुसिञ्जित-
मितो रसनामणीनां यच्छाग्रसौरभवलादलयो वदन्ति ।
यद्गीतयः स्व्वलदंकृतयश्च लीला दोलाविलासतरलस्तदयं
मुखेन्दुः ॥ १९२ ॥ प्रविश झटिति गेहं मा बहिस्तिष्ठ
कान्ते ग्रहणमयवेला वर्तते शीतग्श्मेः । तव मुखमकलङ्कं
वीक्ष्य नूनं स राहुर्भ्रमति तव मुखेन्दुं पूर्णचन्द्रं विहाय
॥ १९३ ॥ यदम्रगर्तैः सिन्धोरन्तः कथंचिदुपार्जितं सकल-

---

१ मायकाल्पपर्यन्तम्
२ मुग्गत्वन् सुग्ममाम्यमित्यन
३ आदौ मवर्णो यस्य तस्य भावस्तत्ता पकारादे पङ्कजस्य मकारान्तस्य कथमित्यर्थं, पक्षे,-ब्राह्मणत्वम्
४ अन्ते जकारो यस्येतादृशस्य पङ्कनस्य, पक्षे,-अतिशूद्रम्य
५ चन्द्रेण, पक्षे,-ब्राह्मणश्रेष्ठेन
६ कृत उर्म्बेहाचि महो दण्डो यस्य
१ तुल्यम्