सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

Subhashita Ratna Bhandagara

पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा

स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished516 पृष्ठ

पृष्ठ 278, कुल 516 में से

संदर्भ में पढ़ें

पृष्ठ 278

तरुणीपृथगवयववर्णनम् २६३


मपि तद्गात्रा कान्तामुखे विनिवेशितम् । सुरसुमनस-<br>श्वासामोदे शशी च कपोलयोग्मृतमधरे तिर्यग्भूते विषं<br>च विलोचने ॥१९४॥ असावन्तश्चञ्चद्विकचनवलीलाब्ज-<br>युगलस्तलस्फूर्जत्कम्बुर्विलसदलिसंघात उपरि । विना दोषा-<br>सङ्गं सततपरिपूर्णाखिलकलः कुतः प्राप्तश्चन्द्रो विगलित-<br>कलङ्कः सुमुखि ते ॥ १९५ ॥ जगन्नेत्रानन्दं वदनमतुलं<br>पक्ष्मलदृशः कथंकारं पङ्केरुहमनुविधातु प्रभवति । अयं<br>छेदाकाङ्क्षी सहृ मदनकोदण्डलयता वराको राकेन्दु-<br>कुवलययुगं कि न वहति ॥ १९६ ॥ अनाकाशे चन्द्रः<br>सरसिजदलद्वन्द्वसहितो गृहीतः पश्चार्धे कुटिलकुटिलैः<br>सोऽपि तिमिरैः । सुधा मुञ्चत्युच्चैरशनिमथ संमोहनजनीं<br>किमुत्यातालीयं वदत जगतः कर्तुरुदिता ॥ १९७ ॥ सुधा-<br>बद्ब्यासैरुपवनचकोरैरनुसुता किरं¹श्चोत्स्नामच्छां नवलेवलि²-<br>पाकप्र³णयिनीम् । उपप्राकाराय प्रै⁴हिणु नयने तर्कय मै⁵नाग-<br>नाकाशे कोऽयं गलितहरिणः शीतकिरणः ॥ १९८ ॥ विना<br>सायं कोऽयं समुदयति सौरभ्यसुभगः किरञ्ज्योत्स्नाधारा-<br>मधिधरणि तारापरिवृढः । धनुर्धत्ते स्मारं तिरयति विहारं<br>न तमसा निरातः पङ्केरुहयुगलमङ्गे नटयति ॥ १९९ ॥<br>अनुच्छिष्टो देवैरपरिदलितो राहुदशनैः कलङ्केनास्पृष्टो न<br>खलु परिभूतो दिनकृता । कुहूभिर्नो लुप्तो न च युवति-<br>वक्रेण विजितः कलानाथः कोऽय कनकनलिकायामुदयते<br>॥ २०० ॥ सितज्योत्स्नागङ्गा तपनतनया श्यामलरुचिः<br>सरस्वत्योष्ठाभारुणकिरणसौन्दर्यजयिनी । इमास्तिस्रस्तीर्था-<br>धिप इव मुखे सुभ्रु मिलितास्तवैदं सेवन्को न लभत इहा-<br>नन्दलहरीम् ॥ २०१ ॥ कोषः स्फीततरः स्थितानि परितः<br>पत्राणि दुर्गे जलं मैत्रं मण्डलमूज्ज्वलं चिरमयो नीता-<br>स्तथा कण्टकाः । इत्याकृष्टशिलीमुखेन रचना कृत्वा तद-<br>प्युद्धतं यत्पद्मेन जिगीषुणापि न जितं मुग्धे त्वदीयं मुखम्<br>॥ २०२ ॥ आरब्धे दयितामुखप्रतिसमे निर्मातुमस्मिन्नपि<br>व्यक्तं जन्मसमानमेव मिलितामंशुच्छटा वर्षति । आत्म-<br>द्रोहिणि रोहिणीपरिवृढे पर्यङ्कपङ्केरुहः संकोचादथ दु स्थितस्य<br>न विधेस्तच्छीलमुन्मीलितम् ॥ २०३ ॥ तानि प्राग्वि<br>दिनानि यत्र रजनी सेहे तमिस्रापदं सा सृष्टिर्विरराम यत्र<br>भवति ज्योत्स्नामयो नातपः । अद्यान्यः समयस्तथा हि तिथ-<br>योऽप्यस्या मुखस्योदये हस्ताहस्तिकया हरन्ति परितो<br>राकावराकीयशः ॥ २०४ ॥ अज्ञातेंदुपराभवं परिलस-<br>द्बालेलनेत्राञ्जनं भ्रान्तभ्रूलतमैनाभितिलकं श्रीखण्डपत्राल्-<br>कम् । बन्धूकाधरसुन्दरं सुरमुनिन्यामोहि वाक्यामृतं<br>त्रैलोक्याद्भुतपङ्कजं वरतनोरास्यं न कस्य प्रियम् ॥ २०५ ॥	चातुर्यैरेकचिह फलममलगिरा मूलमुत्तापशान्तेः पद्माद्याः<br>सप्रसादं स्थलमपि च रुचा कोशभूतं फलानाम् । शृङ्गार-<br>ख्यातिमानं शरदमृतकरस्पर्धि सौभाग्यसिन्धोरास्यं तस्याः<br>सहासं मनसि न मृदुले कस्य लास्र तनोति ॥ २०६ ॥<br>स्मितम्<br>कामबाणप्रहारेण मूर्च्छितानि पदे पदे । जीवन्ति<br>युवचेतांसि युवतीनां स्मितामृतैः ॥ २०७॥ स्मयमान-<br>मायताक्ष्या किंचिदमिव्यक्तदशनशोभि मुखम् । अममग्र-<br>लक्ष्यकेसरमुच्छ्रसदिव पङ्कजं दृष्टम् ॥ २०८ ॥ धवलीकरोति<br>हरितो मलिनीकुरुते मन सपत्नीनाम् । अस्या हास्यविकासी<br>मम तु मनो रक्तमाचरति ॥ २०९ ॥ यदि प्रसादीकुरुते<br>सुधाशोरेषा सहस्राशमपि स्मितस्य । तत्कौमुदीना कुरुते<br>तमेव निमित्त्यै¹ देव सफलं स्वजन्म ॥ २१० ॥<br>कण्ठः<br>कण्ठस्य विदधे कान्ति मुक्ताभरणता यश्च । नास्या<br>स्वभावरम्यस्य मुक्ताभरणता तथा ॥ २११ ॥ असा-<br>वुद्वेल्ललावण्यरकावरसमुद्भव । जगद्विजयमाङ्गल्यशङ्क<br>कुसुमधन्वन ॥ २१२ ॥ श्रोत्रपीयूषगण्डूषै काकलीकल-<br>गीतिभि । कण्ठ कुण्ठितचातुर्यो विपञ्चीपञ्चमध्वनेः<br>॥ २१३ ॥ अयं त्रयाणा ग्रामाणा विधानं मधुरध्वनिः ।<br>रेखात्रयमितीवाख्या सूत्रितं कण्ठकन्दले ॥ २१४ ॥<br>कण्ठस्य तस्या स्तनबन्धुरस्य मुक्ताकलापस्य च निस्त-<br>लस्य । अन्योन्यशोभाजननादभूव साधारणो भूषणभूष्य-<br>भावः ॥ २१५ ॥ कवित्वगानप्रियवादसत्यान्यस्या विधाता<br>न्यधिताधिकण्ठम् । रेखात्रयन्यासमिषादमीषा वासाय सोऽयं<br>विबभाज सीमाः ॥ २१६ ॥ मुत्कोत्कर सकटशुक्तिमध्या-<br>द्विनिर्गतः सारसलोचनाया । जानीमहेऽस्या कमनीय-<br>कम्बुग्रीवाधिवासाद्गुणवत्त्वमाप ॥ २१७ ॥<br>वाणी<br>अमृतद्रवमाधुरीधुरीणा गिरमाकर्ण्य कुरङ्कलोचनायाः ।<br>मुहुरभ्यसन कषायकण्ठी कलकण्ठी कुरुते कुहूरुतेन<br>॥ २१८ ॥ स्वरेण तस्याममृतसुतेव प्रजल्पितायामभिजात-<br>वाचि । अप्यन्यपुष्टा प्रतिकूलशब्दा श्रोतुर्वितन्त्रीरिव<br>ताड्यमाना ॥२१९॥ शिरीषकोषादपि कोमलाया वेधा विधा-<br>याङ्गमशेषमस्याः । प्राप्तप्रकर्षः सुकुमारसर्गे समापयद्वाचि मृदु-<br>त्वमुद्राम् ॥२२०॥ प्रसूनबाणाङ्गयवादिनी सा कापि द्विजे-<br>नोपनिषत्तिकेन । अस्याः किमास्यद्विजराजतो वा नाधीयते<br>मैक्षभुजा तरुण्य ॥२२१॥ पद्माङ्कसङ्गानमवेक्ष्य लक्ष्मीमेकस्य<br>विष्णो श्रयणात्सपत्नीम् । आसेन्दुमस्र्या भजते जिताब्जं<br>सरस्वती तद्विजिगीषया किम् ॥२२२॥ कण्ठे वसन्ती चतुरा

मपि तद्गात्रा कान्तामुखे विनिवेशितम् । सुरसुमनस- श्वासामोदे शशी च कपोलयोग्मृतमधरे तिर्यग्भूते विषं च विलोचने ॥१९४॥ असावन्तश्चञ्चद्विकचनवलीलाब्ज- युगलस्तलस्फूर्जत्कम्बुर्विलसदलिसंघात उपरि । विना दोषा- सङ्गं सततपरिपूर्णाखिलकलः कुतः प्राप्तश्चन्द्रो विगलित- कलङ्कः सुमुखि ते ॥ १९५ ॥ जगन्नेत्रानन्दं वदनमतुलं पक्ष्मलदृशः कथंकारं पङ्केरुहमनुविधातु प्रभवति । अयं छेदाकाङ्क्षी सहृ मदनकोदण्डलयता वराको राकेन्दु- कुवलययुगं कि न वहति ॥ १९६ ॥ अनाकाशे चन्द्रः सरसिजदलद्वन्द्वसहितो गृहीतः पश्चार्धे कुटिलकुटिलैः सोऽपि तिमिरैः । सुधा मुञ्चत्युच्चैरशनिमथ संमोहनजनीं किमुत्यातालीयं वदत जगतः कर्तुरुदिता ॥ १९७ ॥ सुधा- बद्ब्यासैरुपवनचकोरैरनुसुता किरं¹श्चोत्स्नामच्छां नवलेवलि²- पाकप्र³णयिनीम् । उपप्राकाराय प्रै⁴हिणु नयने तर्कय मै⁵नाग- नाकाशे कोऽयं गलितहरिणः शीतकिरणः ॥ १९८ ॥ विना सायं कोऽयं समुदयति सौरभ्यसुभगः किरञ्ज्योत्स्नाधारा- मधिधरणि तारापरिवृढः । धनुर्धत्ते स्मारं तिरयति विहारं न तमसा निरातः पङ्केरुहयुगलमङ्गे नटयति ॥ १९९ ॥ अनुच्छिष्टो देवैरपरिदलितो राहुदशनैः कलङ्केनास्पृष्टो न खलु परिभूतो दिनकृता । कुहूभिर्नो लुप्तो न च युवति- वक्रेण विजितः कलानाथः कोऽय कनकनलिकायामुदयते ॥ २०० ॥ सितज्योत्स्नागङ्गा तपनतनया श्यामलरुचिः सरस्वत्योष्ठाभारुणकिरणसौन्दर्यजयिनी । इमास्तिस्रस्तीर्था- धिप इव मुखे सुभ्रु मिलितास्तवैदं सेवन्को न लभत इहा- नन्दलहरीम् ॥ २०१ ॥ कोषः स्फीततरः स्थितानि परितः पत्राणि दुर्गे जलं मैत्रं मण्डलमूज्ज्वलं चिरमयो नीता- स्तथा कण्टकाः । इत्याकृष्टशिलीमुखेन रचना कृत्वा तद- प्युद्धतं यत्पद्मेन जिगीषुणापि न जितं मुग्धे त्वदीयं मुखम् ॥ २०२ ॥ आरब्धे दयितामुखप्रतिसमे निर्मातुमस्मिन्नपि व्यक्तं जन्मसमानमेव मिलितामंशुच्छटा वर्षति । आत्म- द्रोहिणि रोहिणीपरिवृढे पर्यङ्कपङ्केरुहः संकोचादथ दु स्थितस्य न विधेस्तच्छीलमुन्मीलितम् ॥ २०३ ॥ तानि प्राग्वि दिनानि यत्र रजनी सेहे तमिस्रापदं सा सृष्टिर्विरराम यत्र भवति ज्योत्स्नामयो नातपः । अद्यान्यः समयस्तथा हि तिथ- योऽप्यस्या मुखस्योदये हस्ताहस्तिकया हरन्ति परितो राकावराकीयशः ॥ २०४ ॥ अज्ञातेंदुपराभवं परिलस- द्बालेलनेत्राञ्जनं भ्रान्तभ्रूलतमैनाभितिलकं श्रीखण्डपत्राल्- कम् । बन्धूकाधरसुन्दरं सुरमुनिन्यामोहि वाक्यामृतं त्रैलोक्याद्भुतपङ्कजं वरतनोरास्यं न कस्य प्रियम् ॥ २०५ ॥

चातुर्यैरेकचिह फलममलगिरा मूलमुत्तापशान्तेः पद्माद्याः सप्रसादं स्थलमपि च रुचा कोशभूतं फलानाम् । शृङ्गार- ख्यातिमानं शरदमृतकरस्पर्धि सौभाग्यसिन्धोरास्यं तस्याः सहासं मनसि न मृदुले कस्य लास्र तनोति ॥ २०६ ॥ स्मितम् कामबाणप्रहारेण मूर्च्छितानि पदे पदे । जीवन्ति युवचेतांसि युवतीनां स्मितामृतैः ॥ २०७॥ स्मयमान- मायताक्ष्या किंचिदमिव्यक्तदशनशोभि मुखम् । अममग्र- लक्ष्यकेसरमुच्छ्रसदिव पङ्कजं दृष्टम् ॥ २०८ ॥ धवलीकरोति हरितो मलिनीकुरुते मन सपत्नीनाम् । अस्या हास्यविकासी मम तु मनो रक्तमाचरति ॥ २०९ ॥ यदि प्रसादीकुरुते सुधाशोरेषा सहस्राशमपि स्मितस्य । तत्कौमुदीना कुरुते तमेव निमित्त्यै¹ देव सफलं स्वजन्म ॥ २१० ॥ कण्ठः कण्ठस्य विदधे कान्ति मुक्ताभरणता यश्च । नास्या स्वभावरम्यस्य मुक्ताभरणता तथा ॥ २११ ॥ असा- वुद्वेल्ललावण्यरकावरसमुद्भव । जगद्विजयमाङ्गल्यशङ्क कुसुमधन्वन ॥ २१२ ॥ श्रोत्रपीयूषगण्डूषै काकलीकल- गीतिभि । कण्ठ कुण्ठितचातुर्यो विपञ्चीपञ्चमध्वनेः ॥ २१३ ॥ अयं त्रयाणा ग्रामाणा विधानं मधुरध्वनिः । रेखात्रयमितीवाख्या सूत्रितं कण्ठकन्दले ॥ २१४ ॥ कण्ठस्य तस्या स्तनबन्धुरस्य मुक्ताकलापस्य च निस्त- लस्य । अन्योन्यशोभाजननादभूव साधारणो भूषणभूष्य- भावः ॥ २१५ ॥ कवित्वगानप्रियवादसत्यान्यस्या विधाता न्यधिताधिकण्ठम् । रेखात्रयन्यासमिषादमीषा वासाय सोऽयं विबभाज सीमाः ॥ २१६ ॥ मुत्कोत्कर सकटशुक्तिमध्या- द्विनिर्गतः सारसलोचनाया । जानीमहेऽस्या कमनीय- कम्बुग्रीवाधिवासाद्गुणवत्त्वमाप ॥ २१७ ॥ वाणी अमृतद्रवमाधुरीधुरीणा गिरमाकर्ण्य कुरङ्कलोचनायाः । मुहुरभ्यसन कषायकण्ठी कलकण्ठी कुरुते कुहूरुतेन ॥ २१८ ॥ स्वरेण तस्याममृतसुतेव प्रजल्पितायामभिजात- वाचि । अप्यन्यपुष्टा प्रतिकूलशब्दा श्रोतुर्वितन्त्रीरिव ताड्यमाना ॥२१९॥ शिरीषकोषादपि कोमलाया वेधा विधा- याङ्गमशेषमस्याः । प्राप्तप्रकर्षः सुकुमारसर्गे समापयद्वाचि मृदु- त्वमुद्राम् ॥२२०॥ प्रसूनबाणाङ्गयवादिनी सा कापि द्विजे- नोपनिषत्तिकेन । अस्याः किमास्यद्विजराजतो वा नाधीयते मैक्षभुजा तरुण्य ॥२२१॥ पद्माङ्कसङ्गानमवेक्ष्य लक्ष्मीमेकस्य विष्णो श्रयणात्सपत्नीम् । आसेन्दुमस्र्या भजते जिताब्जं सरस्वती तद्विजिगीषया किम् ॥२२२॥ कण्ठे वसन्ती चतुरा

१ प्रसारयन् २ लताविशेष ३ सदृशीम् ४ प्रेरय ५ ईषत्
१ प्रक्षिप्य

पृष्ठ 277 पृष्ठ 279