सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

तरुणीपृथगवयववर्णनम् २६७

---

दृष्ट्वा सद्यो विपुलहृदयानन्दमूढेन धात्रा सारङ्गाक्ष्या किमु रचयितुं विस्मृतो मध्यदेशः ॥ ३२२ ॥ आक्रमन्ते शैशवेऽस्मिन्नभिनववयसा शासनान्मीनकेतोर्बालाया नेत्रयुग्मं श्रुतियुगमविशद्भूयुगेनापि सार्धम् । वक्षोजद्वन्द्वमुच्चैर्बहिरिह निरगाच्छ्रोणिबिम्बेन साकं मध्यः सङ्गृह्य बद्धस्त्रिवलिरुचिभितः कार्श्यमङ्गीकरोति ॥ ३२३ ॥

नाभिः

मन्ये समाप्तलावण्ये सारसर्गे मृगीदृशः । अपूरयित्वेव गतो नाभिरन्ध्रं चतुर्मुखः ॥ ३२४ ॥ कुचकुम्भौ समालम्ब्य तरन्ती कान्तिनिम्नगाम् । अगादितस्ततो दृष्ट्वा दृष्टिर्नाभौ निमज्जति ॥ ३२५ ॥ स्तनौ तुङ्गौ समासाद्य चापण्यस्तम्भरे खरे । कोदण्डातनिमुद्रेव जाता नाभी नतभ्रुवः ॥ ३२६ ॥ उरोजवञ्चक्रमनोजरूपा केशावलीव भ्रमराजिता वा । संगीतवत्सत्पुटभेदहृद्या विधेय नाभीसरसी मृगाक्ष्याः ॥ ३२७ ॥

वलित्रयम्

एकमेव वलिं बद्ध्वा जगाम हरिरुन्नतिम् । तन्व्यास्त्रिवलिबन्धेऽपि सैव मध्यस्य नम्रता ॥ ३२८ ॥ स्तनभागस्य मध्येन त्रिवलिव्याजत कृता । तस्याः शङ्कितभङ्गेन भ्रूभङ्गानामिवार्वालः ॥ ३२९ ॥ तदीयत्रिवलीमार्गसोपानारोहणश्रमम् । अनङ्गलवादनङ्गस्य जातो रत्येकगोचरः ॥ ३३० ॥ परिहृत्य दुगरोहं तस्याः स्तनतटं कृता । कन्दर्परथसंचारमार्गालीव वलित्रयी ॥ ३३१ ॥ दरिद्रमुदरं दृष्ट्वा चक्रे लावण्यपूर्णयोः । पन्थानं स्तनयोस्तस्यास्त्रिवलीविषमं विधिः ॥ ३३२ ॥ राजति त्रिवली तस्याः स्तनभारोन्नतिक्रमात् । उपर्य्युपरि जातेव हारमुद्रापरम्परा ॥ ३३३ ॥ मध्यत्रिवलीत्रिपथे पीवरकुचचत्वरे च चपलदृशाम् । छलयति मदनपिशाचः पुरुषं हि मनागपि स्खलितम् ॥ ३३४ ॥ मध्येन सा वेदactive/वेदिविलग्नमध्या वलित्रयं चारु बभार बाला । आरोहणार्थं नवयौवनेन कामस्य सोपानमिव प्रयुक्तम् ॥ ३३५ ॥ अनन्यसाधारणकान्तिकान्ततनोरमुष्याः किमु मध्यदेशः । जगत्त्रयीजन्मभृता निषण्णा चित्तावतीयं त्रिवलीमिषेण ॥ ३३६ ॥ मध्यात्समानीय सुसारभागं वक्षोजमुत्पादयिता विधाता । अतिप्रयत्नात्रिवलीमिषेण सोपानवर्त्मत्रितयं चकार ॥ ३३७ ॥ मत्वा चापं शशिमुखि निजं मुष्टिना पुष्पधन्वा तन्वीमेना तव तनुलता मध्यदेशे बभार । यस्यादत्र त्रिभुवनवशीकारमुद्रानुकारास्तिस्रो भान्ति त्रिवलिकपटादङ्गुलीसन्धिरंखाः ॥ ३३८ ॥

रोमावली

नाभिरन्ध्र प्रविष्टास्या श्यामला रोमवल्लरी । त्रस्ता तिमिरलेखेव मेघलामणिकान्तितः ॥ ३३९ ॥ भाति रोमावली तस्याः पयोधरमगोन्नतो । जाता रखशलाकेव श्रोणीवैदूर्यभूषितः ॥ ३४० ॥ नाभिसङ्गेन गौर्यङ्ग्याः शोभते रोममञ्जरी । कंदर्पहेमकटकाल्लाक्षाधारेव निर्गता ॥ ३४१ ॥ नाभीवलयसंबद्धा रोमाली भाति सुभ्रुवः । सहिता निगडेनेव शृङ्खला खरदन्तिनः ॥ ३४२ ॥ रोमावली विलासिन्याः प्रविष्टा नाभिमण्डलम् । कियदाम्भीर्यमत्रेति तात्पर्यमिव बिभ्रती ॥ ३४३ ॥ लिखन्त्या कामसाम्राज्यशासनं यौवनश्रियः । गलितेव मषीधारा रोमाली नाभिगोलकात् ॥ ३४४ ॥ जाने रात्रिषु तन्मध्ये ददाति शनकैः पदम् । गम्भीरनाभिकुहप्रवेशाशङ्कया स्मरः ॥ ३४५ ॥ कुचदुर्गराजधान्योर्मध्येमार्गं मृगीदृशो मदनः । किमकृत नाभीवापीमपि रोमालीतमालवनरेखाम् ॥ ३४६ ॥ वयसी शिशुतातदुत्तरे सुदृशि स्वामिविधिं विधित्सुनी । विधिनापि न रोमरेखया कृतसीम्नि प्रविभज्य रज्यत ॥ ३४७ ॥ तस्याः प्रविष्टा नतनाभिरन्ध्रं ग्गज तन्वी नवरोमराजिः । नीवीमतिक्रम्य सितेतरस्य तन्मेखलामध्यमणेरिवार्चिः ॥ ३४८ ॥ गौरीव पत्या सुभगा कदाचित्क्रींयमप्यर्धतनूममस्याम् । इतीव मध्ये विदधे विधाता रोमावलीमेचकसूत्रमस्याः ॥ ३४९ ॥ रोमावलीरज्जुमुरोजकुम्भौ गम्भीरमासाद्य च नाभिकूपम् । मदृष्टितृष्णा विरमेद्यदि स्यान्नेषा वतैषा सिचयेन गुप्तिः ॥ ३५० ॥ उन्मूलितालानविलाभनाभिशिखेन्नस्वलच्छृङ्खलरोमदामा । मत्तस्य सेय मदनद्विपस्य प्रस्वापवप्रोच्चकुचास्तु वास्तु ॥ ३५१ ॥ रोमावलिभ्रुकुसुमैः स्वमौर्वीचापेषुभिर्मध्यललाटमूर्तिः । व्यस्तैरपि स्यात्सुभिरेतदीयैर्जैत्रः स चित्रं रतिजानिवीरः ॥ ३५२ ॥ गभीरनाभीहदसन्निधाने रराज तन्वी नवरोमराजिः । मुखेन्दुभीतस्तनचक्रवाकद्वन्द्वोज्झिता शैवलमञ्जरीव ॥ ३५३ ॥ स्वर्णावदातद्युतिकायकाण्डे संपूर्णपीयूषमयूखमुख्य । एणीदृश पृष्ठविलम्बिवेणीबिम्बः पुरो राजति रोमराजी ॥ ३५४ ॥ पयोधरस्तावदयं समुन्नतो रसस्य वृष्टि सविधे भविष्यति । अतः समुद्गच्छति नाभिरन्ध्रतो विसारि रोमालिपिपीलिकावलिः ॥ ३५५ ॥ गभीरनाभीहदपार्श्ववर्तिनी विराजते रोमतती मृगीदृशः । मुखारविन्दस्य रसामिलाषिणी द्विरेफपङ्क्तिश्ललितेव नीरवा ॥ ३५६ ॥ समुदितकुचकुम्भमङ्गनाया हृदयमनङ्गमत्तङ्गजोऽधिशेते । तदखिलपदबन्धनाय रोमावलिरिह शृङ्खलिका विलोक्यते यत् ॥ ३५७ ॥ दत्तं मया पदमिदं नवयौवनाय त्वं सत्वर क्वचन शैशव साधयेति । कामस्य हस्तलिखिताक्षरमालिकेव रोमावली विजयते जलजेक्षणाया ॥ ३५८ ॥ नाभीविलान्तरविनिर्गतपन्नगीय सप्रस्थिता नयनखञ्जनभक्षणाय । नासासुदीक्ष्य गरुडभ्रम-

---

१ वह्निनामान्यम्, पक्षे,-वलिम्
२ रोमावलिरेव पिपीलिकापङ्क्ति