सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२६६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

मध्यौवनगजस्यावैमि कुम्भद्वयम् ॥ २९५ ॥ उद्भेदं प्रतिपद्य पक्वबदरीभावं समेत्य क्रमात्पुंनागाकृतिमाप्य रत्पदवीमारुह्य बिल्वश्रियम। लब्ध्वा तालफलोपमा च ललितामासाद्य भूयोऽधुना चञ्चत्काञ्चनकुम्भजृम्भणमि- भावस्या स्तनौ बिभ्रत ॥ २९६ ॥ रँत्याप्तप्रियलाञ्छने कठिनतावासे रँसालिङ्गिते प्रँह्लादैकरसे क्रमादुपचिते भूभृ- द्गुरुत्वापहे । कोर्कस्पर्धिनि भोगभाजि र्जनितानङ्गे र्खेली- नोन्मुखे भाति श्रीर्गमणावतारदशकं बाले भवत्या. स्तने ॥ २९७ ॥ मध्येऽय बलिसद्म दृष्टिरधिक पृथ्वौ सुपर्वा- लयो बाहुस्तत्क्रमलेक्षणा त्रिजगतीमेकैव संरक्षति । इत्येव स्तनयोर्मिषेण कनकक्षोणीभृता सधृतौ यस्यामात्मकिकोरकौ पविभयव्यग्रेण जम्भद्विष ॥ २९८ ॥

कञ्चुकी

उपरि पीनपयोधरपातिता पटकुटीव मनोभवभूपतेः । विजयिनस्त्रिपुरारिजिगीषया तव विराजति भामिनि कञ्चुकी ॥ २९९ ॥

हारः

घटीयन्त्रायते हारो नाभिकूपे मृगीदृश. । ससेक्तुमिव लावण्यपयसा यौवनद्रुमम् ॥ ३०० ॥ हार कुरङ्गशावाक्ष्या राजति स्थूलमौक्तिक । नाभिलावण्यपानीयघटीयन्त्रगुणोपमः ॥ ३०१ ॥ माँतङ्गकुम्भसंसर्गजातपातकशङ्कया । ज्ञातीव मुक्ताहारेणेऽस्या. स्फुरत्कान्तिजले गले ॥ ३०२ ॥ प्राणेश्वरपरिश्वङ्गविभ्रमप्रतिपत्तिभि । मुक्ताहारेण लसता हसतीव स्तनद्वयम् ॥ ३०३ ॥ हारोऽयं हरिणाक्षीणा लुठति स्तनमण्डले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिंकरा ॥ ३०४ ॥ मणिहारलता विभाति तन्व्या स्तनसिंहासनसन्निधौ तथित्वासम् । अभिषेक्तुमनङ्गजदेवगज गलशङ्खाद्वलितेव दुग्धधारा ॥ ३०५ ॥ ग्रीवाद्धृतैवाव- दुशोभितापि प्रभावता माणवकेन सेयम् । आलिङ्ग्यता- मध्यवलम्बमाना सुरूपताभागखिलोर्ध्वकाया ॥ ३०६ ॥ स्तनातटे चन्दनपङ्किलेऽस्या जातस्य यावद्युवमानसानाम् । हारावलीरत्नमयूखधाराकाराः स्फुरन्ति स्खलनस्य रेखाः ॥ ३०७ ॥ निबिडानुषक्तकुचकोकदम्वती सुखतारकापरि- वृढेन शासितुम् । अवतारितेव निजतारकावली हरिणीदृशः स्फुरति हारवल्लरी ॥ ३०८ ॥ एकावलीकलितमौक्तिककैत- वेन तन्व्याः समुन्नकपयोधरयुग्मसेवाम् । चक्रुमनासि यमिना- मतिनिर्मलानि कंदर्पमुक्तशरपातकृतान्तराणि ॥ ३०९ ॥ सारङ्गाक्ष्याः कुचकलशयोरन्तराकाशदेशः प्राप्तच्छेदः क्वचि- दपि चलन्प्रस्खलन्नि.पपात । नाभीकूपः समजनि नतस्तस देहच्युतासौ नक्षत्राणा ततिरिव समालम्बते हारशोभाम् ॥ ३१० ॥ मुक्तावली खरविदाहविपाण्डुमूले नद्धा चकास्ति सितकम्बुनि कण्ठकाण्डे । निश्विन्वती मृगदृशो वदनं मृगाङ्कं नक्षत्रपङ्क्तिरिव संपतिता नभस्त. ॥ ३११ ॥

मध्यदेशः

युक्तं मध्ये कृशा तन्वी कार्मुकीकरणाय यत् । अत्रैव कुसुमास्त्रेण पीड्यते श्लिष्टमुष्टिना ॥ ३१२ ॥ स्तनौ भारपणव्यग्रौ काञ्ची कलकलोन्मुखी । कस्या दिशि न मध्यस्य तस्याः कार्थ्यं सहेतुकम् ॥ ३१३ ॥ मध्यं तव सरोजाक्षि पयोधरभरादितम् । अस्ति नास्तीति सदेह. कस्य चित्ते न भापते ॥ ३१४ ॥ स्मरमानसिक्समस्याः स्यात्स्त- निमा निरवधिर्मध्य. । श्रीरेव पूरयति या न गिरा देवी न चापि गुरुरस्या. ॥ ३१५ ॥ अक्षि-प्रकृतिमन्नोज्ञे लघ्ना प्रायेण मान्मथी दृष्टि. । सुन्दरि यतो भवत्या. प्रतिक्षणं क्षीयते मध्य ॥ ३१६ ॥ वयःप्रकर्षादुपचीयमानस्तनद्वय- स्योद्वहनश्रमेण । अत्यन्तकार्थ्यं वनजायतार्थ्या मध्यो जगामेति ममैष तर्कः ॥ ३१७ ॥ बद्धा हियोमा त्रिवली गुणेन गृह्णाति रोमावलिनेत्रवल्लीम् । इतीव चिन्ताकुलभङ्गु- रोऽयं मध्यो मृगाक्ष्याः कृशतामुपैति ॥ ३१८ ॥ काञ्चीगुणै- र्विरचिता जघनेषु लक्ष्मीर्लग्न्या स्थितिः स्तनतटेषु च रत्न- हारै. । नो भूषिता वयमितीव नितम्ब्विनीना कार्थ्यं निरर्ग- लमधार्यत मध्यभागे ॥ ३१९ ॥ स्फुटमसदवलग्नं तन्वि निश्चिन्वते ते तदनुपलभमानास्तर्कयन्तोऽपि लोकाः । कुचगिरिवरयुग्मं यद्विनाधारमास्ते तदिह मकरकेतोरिन्द्र- जाल प्रतीमः ॥ ३२० ॥ तुङ्गाभोगे स्तनगिरियुगे प्रौढबिम्बे नितम्बे सीमादेशं हरति नृपतो यौवने जृम्भमाणे । मध्यो भीरु. क्वचिदपि ययौ पद्मपत्रेक्षणाया. शून्य मध्यस्थलमिति तत क्विदन्दती वदन्ति ॥ ३२१ ॥ देह हेमद्युति परिहृता- म्भोजवृष्टि च दृष्टि राशीभूतभ्रमरपटलीचारुवेषं च केशम् ।

---

१ रतावास प्रियस्य लाञ्छन चिह्न नखक्षताङ्गरोगादिक येन तथा भूते, पक्षे,-रत्या आप्त प्रिय कामस्तस्य लाञ्छन मन्मथस्तद्रूपे २ कठिनताया आवासे स्थानभूते, पक्षे,-कठिनताया आवासे कूर्मे ३ रसेनालिङ्गिते, पक्षे,-रमया पृथिव्या स्वोदरणकाले आलिङ्गिते वराहे ४ प्रकृष्टाह्लाद एकरसे तत्परे, पक्षे,-प्रह्लादे एको रस प्रीतिर्यस्य तस्मिन्नृसिंहे ५ क्रमाद्बदरामलकादिपरिमाणलाभेनोपचिते प्रवृद्धे, पक्षे,-क्रम पादविक्षेपस्तदनुसारेणोपचिते प्रवृद्धे वामने ६ भृभ्रता पर्वताना गुरुत्वमपत्ति नाशयति तादृशे ततोऽपि महत्त्वात्, पक्षे,-भूभृता राज्ञा गारवनाशे मार्गवे ७ चक्रवाकस्पर्धी-शीले तत्सदृशत्वात्त, पक्ष,-नीतावियांगानुरतया चक्रवाकशापद रामे ८ भोग सुख शगार तद्भाजि, पक्षे,-भोग फणा तद्भाजि शेषावतारे बलमद्र ९ जनितनमदने, पक्षे,-जनितमनङ्गमङ्गस्य शरीरस्य विरुद्ध मौनभोगत्यागसमाधिप्रभृति येन तस्मिन्बुद्धे १० खेलिविन्द्रियेषु लीना अमक्ता उन्मुखा याँस्सिंस्तादृशे, पक्षे,-खलीनमश्वस्य वल्गा तदुन्मुखे ककिन्ीति ११ विष्णो १२ अन्यज, पक्षे,-गज १ पुष्यमाण २ मध्यम्