सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

तरुणीपृथगवयववर्णनम् — २६५

---

चकास्ति त्रिवलीतटे । लीना तिमिरलेखेव वदनेन्दोरगोचरे ॥ २६३ ॥
स्वकीयं हृदय भित्त्वा निर्गतौ यौ पयोधरौ । हृदयस्यान्यदीयस्य भेदने का कृपा तयोः ॥ २६४ ॥
अल्पनिर्मितमाकाशमनालोच्यैव वेधसा । इदमेवंविधं भावि भवत्याः स्तनमण्डलम् ॥ २६५ ॥
उच्छ्वसन्मण्डलप्रान्तरेख- माबद्धकुङ्कलम् । अपर्याससुरो वृद्धेः शंसत्यस्याः स्तनद्वयम् ॥ २६६ ॥
मध्येन तनुमध्या मे मध्यं जितवतीत्ययम् । इभकुम्भौ भिनत्त्यस्याः कुचकुम्भनिभौ हरिः ॥ २६७ ॥
पटविघटितमपि कुचतटमकपटमनसः कुरङ्गनयनायाः । मणिभवमयूखपटलीपटीलीनतया न सम्यगालोचि ॥ २६८ ॥
प्रतिपक्षो यदि वक्षोरुहपरिणाहः कुरङ्गनयनायाः । आकाशवासतपसः श्रीफल विफलस्तवायामः ॥ २६९ ॥
चञ्चत्काञ्चन-शैलावस्या वक्षोरुहौ तन्व्याः । नो चेत्तावधिरूढा कथमनिमिषता भजेत मे दृष्टिः ॥ २७० ॥
करतलयुगपरिणद्धे कुचकलशे कुङ्कुमारुणे तस्याः । सिन्दूरिते करिपतेः कुम्भे नक्षत्रमालेव ॥ २७१ ॥
काठिन्यमङ्गै रखिलैर्निरस्तं कुचौ युवत्याः शरण जगाम । अधः पतिष्याव इतीव भीत्या न शङ्कतस्तावपि हातुमेतत् ॥ २७२ ॥
दिवानिशं वारिणि कण्ठदध्ने दिवौकरा रा-धनमाचरन्ती । वक्षोजताश्ये किमु पक्ष्मलाक्ष्यास्तपश्चरत्यम्बुज-पङ्किरेषा ॥ २७३ ॥
अन्योन्यमुत्पीडयदुत्पलाक्ष्याः स्तन- द्वयं पाण्डु तथा प्रवृद्धम् । मध्ये यथा श्याममुखस्य तस्य मृणालसूत्रान्तरमप्यलभ्यम् ॥ २७४ ॥
किं नर्मदाया मम सेयमस्या दृश्यामतो बाहुल तामृणाली । कुचौ किमुत्तस्थतु-रन्तरीपे खारोश्मशुष्कोत्तरवाल्यवारः ॥ २७५ ॥
ताल प्रभु स्यादनुकर्तुमेतावुत्थानसुस्थौ पतितं न तावत् । परं च नाश्रित्य तरु महान्तं कुचौ कृशाङ्ग्याः स्वत एव तुङ्गौ ॥ २७६ ॥
एतत्कुचस्यार्धेतया घटस्य स्यातस्य शास्त्रेषु निदर्शनत्वम् । तस्माच्च शिल्पान्मशिकादिकारी प्रसिद्धनामा-जनि कुम्भकारः ॥ २७७ ॥
निःशङ्क सङ्कोचितपङ्कजोऽय-मस्यामुदीतो मुखमिन्दुबिम्बः । चित्रं तथापि स्तनकोक-युग्मं न स्तोकमप्यञ्चति विप्रयोगम् ॥ २७८ ॥
आभ्यां कुचाभ्यामिभकुम्भयोः श्रीरादीयतेऽसावनयोः क ताभ्याम् । मयेन गोपायितमौक्तिकौ तौ प्रव्यक्तमुक्ताभरणाविमौ यत् ॥ २७९ ॥
कराग्रजाग्रत्क्षतकोटितीर्थी ययोरिमौ तौ तुल-येत्कुचौ चेत् । सर्वे तदा श्रीफलमुन्मदिष्ण जातां वैटीम्-प्यधुना न लुब्धम् ॥ २८० ॥
मध्यं तनूकृत्य यदीदमीयं वेधा न दध्यात्कमनीयमंशम् । केन स्तनौ संप्रति यौव-नेऽस्याः सृजेदनन्यप्रतिमाङ्कयष्टेः ॥ २८१ ॥
तवोप कण्ठ-स्थिततारदारस्फुरदाम्रशैवलिनीजलेषु । लीनो मनोजद्विप एव तस्य व्यक्तौ न गण्डौ किमु रोजपिण्डौ ॥ २८२ ॥
सता समालोकयता विवेकान्हवीषि हुत्वा स्मरवाणवह्रौ । धत्ते स्तन श्यामशिरोमिषेण तनूदरी त्र्यायुष भस्मबिन्दुम् ॥ २८३ ॥
नयननीरज किं भवता कृत मुखशशी यदय रिपुराश्रितः । इति वचो वितरीतुमिवोन्मुख वरतनो स्तन-चक्रयुगं बभौ ॥ २८४ ॥
बदरामलकाम्रादिदाडिमानामपहृत्य श्रियमुन्नतौ क्रमेण । अधुना हरणे कुचौ यतेते दयिते ते करिशावककुम्बलक्ष्म्याः ॥ २८५ ॥
कनकक्रमुकयित पुर-स्तादथ पङ्केरुहकोरकायमानम् । क्रमशः कलशायमान-मास्ते सुदृशो वक्षसि कस्य भागधेयम् ॥ २८६ ॥
अपि तद्वपुषि प्रसर्पतांगोर्मिणा कान्तिझरेरगाधताम् । स्मरयौवनयोः खलु द्वयोः प्लवकुम्भौ भवतः कुचावुभौ ॥ २८७ ॥
कलशे निजहेतुदण्डजं किमु चक्रभ्रमिकारिता गुणः । स तदुच्च-कुचौ भवन्प्रभाझरचक्रभ्रमिमातनोति यत् ॥ २८८ ॥
जम्बीरश्रियमतिलङ्घय लीलयैव व्यानश्रीकृतकमनीयहे-मकुम्भौ । नीलाम्भोरुहनयनेऽधुना कुचौ ते स्पर्धेते किल कनकाचलेन सार्धम् ॥ २८९ ॥
शुकीचञ्चूत्वात्तच्छवि फलयुगं यौवनतरोरयः शङ्कुक्षुण्ण मदनकरिणः कुम्भयुगलम् । समुद्रं भोगायामृतकलशयुग्मं सुकृतिनः कुचद्वन्द्वं तन्व्या नवनखपदाङ्कं विजयते ॥ २९० ॥
कुचावस्या काम-द्विपकलभकुम्भाविति परे वदन्त्यन्ये वक्षःसरसि कमले काञ्चनघटौ । ममायं सिद्धान्तः स्फुरति मदनेन त्रि-जगत विनिर्जित्य न्युब्जीकृतमिव निजं दुन्दुभियुगम् ॥ २९१ ॥
जम्बीरं वा कमलमुकुलं हेमगुच्छं यथेच्छं माङ्गल्यं वा कलयतु जनो भूपतेर्मन्मथस्य । एतद्द्वन्द्वं कलयति मतिर्मामकीना नवीना केनाप्यस्या हृदि विनि-हित मन्मथानन्दकन्दम् ॥ २९२ ॥
पुष्पेषोरभिषेकहेमक-लशौ हारप्रभावाहिनीचक्राह्वौ मदनोन्मद्द्विपपतेः कुम्भौ रतेः कन्दुकौ । कन्दौ बाहुमृणालिकायुगलयोर्लीलालतास-त्फले नव्यौ रत्नसमुद्गकौ वहति सा लावण्यपूर्णौ स्तनौ ॥ २९३ ॥
यूना मोहमहाफलप्रसविनीं नाभ्यालवालो-त्थिता सेक्तुं रोमलतो मुखामृतनिर्धर्लावण्यानामृतम् । नेष्यन्सारणिका विभज्य कृतवान्कूटद्वयं पार्श्वयो पक्षेषु-स्तदिदं पयोधरयुगं लोका. समाचक्षते ॥ २९४ ॥
उद्भिन्नां किमिदं मनोभवनृपकीडारविन्दद्वयं सूते तत्कथ-मेकत किल लसद्रोमावलीनालत । चक्रद्वन्द्वमिदं क्षमं तदपि न स्थातुं मुखेन्दो पुरो लावण्याम्बुनि

---

१ कण्ठप्रमाणे २ सूर्याराधनम् ३ लावण्यलेश कपर्दिका च
३४ सु. र. भा.
१ चक्रवाकौ २ संपुटौ ३ पर्वतशिखरम्