सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

वियोगिन्या अवस्थावर्णनम्, वियोगिनो विप्रलापाः २७७

वहं हन्ताक्षीवरदृशः किमन्यदलकामोदोऽपि भारायते ॥ ५४ ॥ अङ्गासङ्गिमृणालकाण्डमयते भृङ्गावलीना रुचिं नासामौक्तिकमिन्द्रनीलसरणि श्वासानिलाद्गाहते । क्षिप्ता सा हिमवालुकापि कुचयोर्धत्ते क्षण दीर्पता तप्ताय पतिताम्बुवत्करतले धागम्बु सलीयते ॥ ५५ ॥ कैने कोमलमालिकामपि चिर या बिभ्रती खिद्यते या गात्रेषु घनं विलेपनमपि न्यस्त न वोढु क्षमा । दीपस्यापि शिखा न चापि भवने स्वेभेऽपि या वीक्षितु तार्प सा विरहानलस्य महत. सोढु कथ शक्यते ॥ ५६ ॥ उडूयेत तनूलतेति बिसिनीपश्रेण नो वीज्यते स्फोट स्यादिति नाङ्गक मलयजक्षोदाम्भसा सिच्यते । स्यादस्यातिमरात्परावर भव इति त्रासान्न वा पल्लवारोपो वक्षसि तत्कथ वरतनोरावि समाधीयताम् ॥ ५७ ॥ नि श्वासानलविद्रदन्तवसना नेत्राम्बुसिक्तस्तनी हस्तन्यस्तकपोलदीनवदना हारैकभूषावती । बिभ्राणासपदेन तुङ्गजघना विश्रंसिनी वेणिकामास्ते स्थण्डिल एव पाण्डुमधुरक्षामालसैरङ्गकै. ॥ ५८ ॥ क्षामक्षामकपोलमाननमुरः काठिन्यमुक्तस्तनं मध्य क्लान्ततर प्रकामविनतावसौ छविः पाण्डुरा । शोच्या च प्रियदर्शना च मदनग्लानेयमालक्ष्यते पत्राणामिव शोषणेन मरुता स्पृष्टा लता माधवी ॥ ५९ ॥ कर्पूराम्बुनिषेकभाजि सरसैरम्भोजिनीना दलैरास्तीर्णेऽपि विवर्तमानवपुषः स्रस्तस्रजि स्रस्तरे । मन्दोन्मेषदशा किमन्यदभवत्सा काप्यवस्था तदा यस्याश्चन्दनचन्द्रचम्पकदलश्रेण्यादि वह्नीयते ॥ ६० ॥ आलीचालितपद्मिनीदलचलत्सवीज्मङ्गीकृतस्वाङ्गालिङ्गनमर्मरीकृतनवाम्भोजालिशय्या चिरात् । चैतन्य कथमप्युपेत्य शनकैरून्मील्य नेत्राञ्चलं बाला केवलमेव शून्यहृदया शून्य जगत्पश्यति ॥ ६१ ॥ न क्रीडासु कुतूहलं वितनुते नालङ्कृतौ सादरा नाहारेऽपि च मस्पृहा न गणयत्यालापलोला सखीम् । बाला केवलमङ्गकैरनुकलक्षामैर्विविक्तस्थले ध्यायन्ती किल किंचिदन्तरधुना नि स्पन्दमास्ते सदा ॥ ६२ ॥ सोन्मेषो न सखीजन प्रागल्भ्यभूमिर्न वा वात्सल्यादविभावितस्फुटवयोवस्थाविशेषो गुरु. । आयाता नवमल्लिकापरिमलकूरा शरदवासरा. कस्याख्यातु नितम्बिनी पितृगृहावस्थानदु ग्थ जनु ॥ ६३ ॥ दुःख दीर्घतर वहत्यपि सखीवर्गाय नो भाषते शैवालै. शयनं सृजत्यपि पुन शेते न वा लज्जया । कण्ठे गद्गदवाचमञ्चति दशा धत्ते न बाष्पोदक सताप सहते यदम्बुजमुखी तद्वेद चेतोभवः ॥ ६४ ॥ कण्ठे मौक्तिकमालिका. स्तनतटे कर्पूरमच्छं रज मान्द्रं चन्दनमङ्गके वलयिता. पाणौ मृणालीलता. । तन्वी नक्तमियं चकास्ति तनुनी चीनांशुके बिभ्रती शीताशोरधिदेवतेव गलिता व्योमाग्रमारोहत. ॥ ६५ ॥

---

वियोगिनो विप्रलापाः

यदि प्रियावियोगेऽपि रुँद्यते दीनदीनकम् । तदिदं दग्धमरणमुपयोग क्व यास्यति ॥ १ ॥ दिव्यंचक्षुरहं जात. सरागेणापि चक्षुषा । इहस्थो येन पश्यामि देशान्तरगता प्रियाम् ॥ २ ॥ नपुसकमिति ज्ञात्वा ता प्रति प्रहितं मन. । तत्तु तत्रैव रमते हँता. पाणिनिन। वयम् ॥ ३ ॥ न मे दु.ख प्रिया दूरे न मे दु.खं हृतेति सा । एतदेवानुशोचामि वयोऽस्या ह्यतिवर्तते ॥ ४ ॥ यदि स्मरामि तन्वङ्गीं जीविताशा कुतो मम । अथ विस्मृत्य जीवामि जीवितव्यसनेन किम् ॥ ५ ॥ मुखं तस्याः स्मि॑ितस्मेर किंचिदञ्चलसंवृतम् । मदालोकनलोलाक्षं स्मृत्वा मन्ये मुंधा मुंधा ॥ ६ ॥ तद्वियोगसमुत्थेन तच्चिन्ताविपुलाचिंषा । रात्रिदिव शरीर मे दह्यते मदनाग्निना ॥ ७ ॥ विशालाक्ष्या. कटाक्षेण विकृष्टं रश्मिनेव मे । हृदयं कि करिष्यामि न पुनर्बिनिवर्तते ॥ ८ ॥ सति प्रदीपे सत्यग्नौ सत्सु तारारवीन्दुधु । विना मे मृगशावाक्ष्या तमोभूतमिदं जगत् ॥ ९ ॥ दत्त्वा कटाक्षमेणाक्षी जग्राह हृदयं मम । मया तु हृदयं दत्त्वा गृहीतो मदनज्वर ॥ १० ॥ अपूर्वो दृश्यते वह्नि. कामिन्या. स्तनमण्डले । दूरतो दहते गात्रं हृदि लग्नस्तु शीतल ॥ ११ ॥ भ्रूचापवल्ली सुमुखी यावन्नयति वक्रताम् । तावत्कटाक्षविशिखैर्भिद्यते हृदय मम ॥ १२ ॥ मन. प्रकृत्यैव चलं दुर्लक्ष्यं च तथापि मे । कामैनैतत्कथ विद्ध समं सँवै शिलीमुखैः ॥ १३ ॥ या जयश्रीमर्नोजस्य यया जगदलंकृतम् । यामेणाक्षीं विना प्राणा विफला मे कुतोऽद्य सा ॥ १४ ॥ अरविन्दमिदं वीक्ष्य खेलत्खञ्जनमञ्जुलम् । स्मरामि वदनं तस्याश्चारु चञ्चललोचनम् ॥ १५ ॥ स्पर्श स्तनतटस्पर्शो वीक्षणं वक्रवीक्षणम् । तस्याः केलिकथालापसमय. समय. सखे ॥ १६ ॥ कुतः प्रेमल्नोऽप्यस्ति खले मे हृदये खलु । सुन्दरीं तामनालोक्य यदहं प्राणिमि प्रिय ॥ १७ ॥ नूनमयं मे पापः कान्ताविरहो रँसायनीभूतः । वर्षसहस्राम्यधिकान्न्यामि कथमन्थथा दिवसान् ॥ १८ ॥ सगमविरहवितर्के वरमिह

---

१ रोदन क्रियते २ अतीन्द्रियज्ञानवान् ३ वञ्चिता ४ स्मितेन हास्येन सेर प्रमन्नम् ५ वस्त्राञ्चलेनावगुण्ठितम् ६ अमृतम् ७ व्यर्थम् ८ जीवनसाधकरसायनरूपो नात