सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२७६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

श्रेणीर्भिन्वन्नुपनीतं सफलता गतिस्पर्धावैरे मृदुकलरवै-
रम्बुजदृग् । यदेतान्दृष्ट्वैत्या प्रियविरहवत्याः कृशतनो-
रगादस्याः स्तम्भाद्दहह गतिसंभावनमपि ॥ ३० ॥ अ-
गारेऽस्मिन्कान्ते गिरिशमनिशानाथसकलं भुजगानुत्तुङ्गा-
न्सकलमपि वातायनपथे । निकुञ्जेषु श्येनानविगृहशिरो-
गङ्गुवलयं लिखन्त्या नीयन्ते शिव शिव तया हन्त दिवसाः
॥ ३१ ॥ स्तनन्यस्तोशीरं प्रशिथिलमृणालैकवलयं प्रियायाः
साबाधं तदपि कमनीयं वपुरिदम् । समस्तापः कामं
मनसिजनिदाघप्रसरयोर्न तु ग्रीष्मस्यैव सुभगमपराद्धं युव-
तिषु ॥ ३२ ॥ कपोले पाण्डुत्वं किमपि जलधारा नयन-
योस्तनौ कार्श्यं दैन्यं वचसि हृदि दावानलशिखाम् ।
अवज्ञां प्राणेषु प्रकृतिषु विपर्यासमधुना किमन्यद्वैराग्यं सकल-
विषयेष्वाकलयते ॥ ३३ ॥ निकामं क्षामाङ्गी सरसकदली-
गर्भसुभगा कल्येशा मूर्तिः शशिन इव नेत्रोत्सवकरी ।
अवस्थामापन्ना मदनदहनोदाहविधुरारियं न. कल्याणी
रमयति मन. कम्पयति च ॥ ३४ ॥ घनोऽयं चेदञ्चेदुपपरि
विकिरंश्चन्दनरसानुदागन्नैहारी सरिदुरसि हारीभवति वा ।
समन्तात्प्राणालीं चिग्मुपवनाली मिलति वा तदप्यस्यास्तापः
प्रियविरहजः किं विरमति ॥ ३५ ॥ इनो विद्युद्वल्लीविलसित-
मितः केतकग्जः स्फुरद्बन्धः प्रोद्यज्जलदनिनदस्फूर्जितमितः ।
इतः केकिक्रीडाकलकलभग. पक्ष्मलदृशा कथं यास्यन्त्येते
विरहदिवसाः सश्रमरसा ॥ ३६ ॥ न नीतमुपनासिकं परि-
मलव्ययाशङ्कया न हन्त विनिवेशितं विरहवह्निकुसुण्डे हृदि ।
दृशोर्बहिरिति श्रुतौ न निहितं प्रियप्रेषितं करे कमलमर्पितं
मृगदृशा दृशा पीयते ॥ ३७ ॥ वीणामङ्के कथमपि सखी-
प्रार्थनाभिर्विधाय स्वैरं रत्या सरसिजदृशा गातुमारब्धमेव ।
तन्त्रीबुद्ध्या किमपि विरहक्षीणदीनाङ्गवल्लीमेनामेव स्पृशति
बहुशो मूर्च्छना चित्रमेतत् ॥ ३८ ॥ अन्तस्तारं तरलतरलाः
स्तोकमुत्पीडभाजः पक्ष्माग्रेषु ग्रथितपृथवः कीर्णधाराः क्रमेण ।
चित्तात्तङ्गं निजगरिमतः सम्यगासूचयन्तो निर्यान्त्यस्याः
कुवलयदृशो बाष्पधाराप्रवाहाः ॥ ३९ ॥ मुक्त्वा नङ्गः
कुसुमविशिखान्वञ्च कुण्ठीकृतायान्मन्ये मुग्धां प्रहरति हठा-
त्पत्रिणा वारुणेन । वारां पूरः कथमपरथा स्फारनेत्रप्रणाली-
वक्रोद्वान्तस्त्रिवलिविपिने सारणीसाम्यमेति ॥ ४० ॥
खिन्नौ गण्डौ स्फुरितमधरं स्पन्दितं चूर्त्तकाय मन्नौ बाहू
मसृणमुकुले लोचने भ्रूश्चलैव । अङ्गादङ्गादजनि पुलक-
श्रेणिरूरू सकम्पौ किं च श्वासात्तरलितदुकूलाञ्चलाश्चञ्च-
लाक्ष्याः ॥ ४१ ॥ पीनोत्तुङ्गस्तनकलशयोस्तारहारं न धत्ते
हस्तेनापि स्पृशति सहसा नैव कर्पूरवीटीम् । मञ्चं नापि
श्रयति शयितुं हंसतूलाब्सराढ्यं तादृक्तन्वी गुरुजनभया-
द्धोतुकामा स्वतापम् ॥ ४२ ॥ गण्डे पाण्डौ कलयति
पुनश्चान्दनान्यत्रभङ्गांन्निद्रालाभे स्वयमरुणदृक्पृच्छति त्वा
निदानम् । प्रत्यासन्ने मधुरलपिते गृह्यैके कीरशावे कण्ठे
धत्ते कमलनयना चारु वैदूर्यहारम् ॥ ४३ ॥ नीवीबन्धो-
च्छ्रसनमधरस्पन्दनं दोर्विषादः स्वेदश्रुर्मृसृणमधुराकेकर-
स्निग्धमुग्धम् । गात्रस्तम्भः स्तनमुकुलयोरुत्प्लवन्धः प्रकम्पो
गण्डाभोगे पुलकपटल मूर्च्छना चेतना च ॥ ४४ ॥ सद्यो
कोषं नत उपगता हन्त रात्रि कृपाणीं चन्द्रं चक्रं विरह-
विधुरा तारकापङ्किमुग्राय् । तूणीरन्तर्गतशरमति प्रज्वल-
च्छुङ्गभागा सनद्धाखं कलयति पुनर्मन्मथं राक्षसेन्द्रम्
॥ ४५ ॥ लीलावल्लीभवनकुहरे पृत्ररन्धाचकोरीचञ्चूसक्तं
शशिकरकणं वीक्ष्य मूर्च्छामुपैति । लीलारामात्पिकमुख-
रितात्का कथा सा बिभेति स्वालापेभ्यश्चकितनयना यत्कुहू-
कोमलेभ्यः ॥ ४६ ॥ व्यजनमरुतः श्वासश्रेणीमिमामुप-
चिन्वते मलयजरसो धारावाष्पं प्रपञ्चयितुं प्रभुः । कुसुम-
शयनं कामास्त्राणां करोति सहायतां द्विगुणगरिमा कामो-
न्मादः कथं नु विरस्यति ॥ ४७ ॥ विषयविधुरा दृष्टिः
श्वासानिलाः गल्पिताधरास्तनुरपि भृशं म्लाना लूनेव पल्लव-
मञ्जरी । अपि च लवळीपाकोल्लेदामिरामवदावदः स्फुरति
कुचयोर्मूले गण्डे च कश्चन पाण्डिमा ॥ ४८ ॥ कथ-
मपि कृतप्रत्यावृत्तौ प्रिये स्खलितोत्तरे विरहकृशया कृत्वा
व्याजं प्रकल्पितमश्रुतम् । असहनसखीश्रोत्रप्राप्तिप्रमाद-
ससम्भ्रमं प्रचलितदृशा शून्ये गेहे समुच्छ्वसितं पुनः
॥ ४९ ॥ तन्वङ्ग्या गुरुसन्निधौ नयनजं यद्वारि सस्त-
म्भितं तेनान्तर्गलितेन मन्मथशिखी सिक्तो वियोगोद्भवः ।
मन्ये तस्य निरस्यमानकिरणस्यैषा मुखेनोद्गता श्वासायास-
समागतानलसरणिव्याजेन धूमावली ॥ ५० ॥ मुग्धा खम-
समागते प्रियतमे तत्पाणिसंस्पर्शनं रोमाञ्चाञ्चितया शरीर-
लतया संभाव्य कोपात्किल । मा वा वल्लभ संस्पृशेति
सहसा शून्यं वदन्ती मुहुः सख्या नो हसिता सचिन्तमसकृ-
त्तस्शोचिता प्रत्युत ॥ ५१ ॥ शीघ्रं भूमिगृहे गृहाण वसतिं
प्राणैः किमु क्रीडसि प्राप्ता पश्यसि कि न दैवहतिका ज्योत्स्ना
गवाक्षोदरे । इत्थं मन्मथतीव्रसज्वरजुषो गेहेषु वामभ्रुवा-
मुद्गच्छन्ति कुरङ्गलाञ्छनभयाद्दीनाः सखीनां गिरः ॥ ५२ ॥
शय्या पुष्पमयी परागमयतामङ्गापंणादक्षुते ताम्यन्त्यन्तिक-
तालवृन्तनलिनीपत्राणि दाहोष्मणा । न्यस्तं च स्तन-
मण्डले मलयजं शीर्णान्तरं दृश्यते काथादाशु भवन्ति फेनि-
लमुखा भूषामृणालाङ्कुराः ॥ ५३ ॥ आदातुं सकृदीक्षिते-
ऽपि कुसुमे हस्ताग्रमालोहितं लाक्षारञ्जनवार्तयापि सहसा
रक्तं तलं पादयोः । अङ्गानामनुलेपनस्मरणमप्यत्यन्तखेदा-