सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

Subhashita Ratna Bhandagara

पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा

स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished516 पृष्ठ

पृष्ठ 290, कुल 516 में से

संदर्भ में पढ़ें

पृष्ठ 290

वियोगिनोऽवस्थावर्णनम्, वियोगिन्या अवस्थावर्णनम् २७५


यते माल्यं सूचिकुलायते मलयजालेपः स्फुलिङ्गायते ।<br>रात्रिः कल्पशतायते विधिवशात्प्राणोऽपि भारायते हा हन्त<br>प्रमदावियोगसमयः सहारकालायते ॥ ८ ॥ माकन्दाक्षिप<br>मा मरन्दनिकरं मूको भव त्वं शुक स्फार कोकिल कोमलं<br>कलरवं भ्रातः क्षणं संहर । सौगन्ध्यं वह गन्धवाह न<br>मनाक्सर्वैः क्षणं क्षम्यता जानीध्व तरुणास्य तस्य यदयं<br>कालः कराळो महान् ॥ ९ ॥<br><br>वियोगिन्या अवस्थावर्णनम्<br><br>दह्यमानेऽपि हृदये मृगाक्ष्या मन्मथाग्निना । स्नेहस्तथैव<br>यत्तस्थौ तदाश्चर्यमिवाभवत् ॥ १ ॥ जीवेन तुलितं प्रेम<br>सखि मूढेन वेधसा । लघुर्जीवो ययौ कण्ठं गुरुप्रेम हृदि<br>स्थितम् ॥ २ ॥ कपोलफलकावस्याः कष्टं भूत्वा तथाविधौ ।<br>अपश्यन्ताविवान्योन्यमीक्षां क्षामतां गतौ ॥ ३ ॥ वल्लभो-<br>त्सङ्गसङ्गेन विना हरिणचक्षुषः । राकाविभावरीजानिर्विष-<br>ज्वालाकुलोऽभवत् ॥ ४॥ अस्तमितविषयसङ्गा मुकुलितनय-<br>नोत्पला मुहुः श्वसिता । ध्यायति किमप्यलक्ष्यं बाला योगा-<br>भियुक्तेव ॥ ५ ॥ लिखति न गणयति रेखा निर्झरबाष्पाम्बु-<br>धौतगण्डतला । अवधिदिवसावसानं मा भूदिति शङ्किता<br>बाला ॥ ६ ॥ अपसारय घनसारं कुरु हार दूर एव किं<br>कमलैः । अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाला<br>॥ ७ ॥ पातयति हृदयदेशे प्रियजनगर्भे पुनः पुनर्मुग्धा ।<br>वर्णितमदनातङ्का बाष्पवती भावमन्वरा दृष्टिम् ॥ ८ ॥<br>श्लिष्यति पश्यति चुम्बति पुनः पुनः पुलकमुकुलितैरङ्गैः ।<br>प्रियसङ्गस्य स्फुरिता वियोगिनी वामबाहुलताम् ॥ ९ ॥<br>कमले निधाय कमल कलयन्ती कमलवासिनं कमले ।<br>कमलयुगादुद्भूतं कमलं कमलेन वारयति ॥ १० ॥ नय-<br>नोत्पलचलधारा दृष्ट्वा वारानिधिभ्रान्त्या । वडवानल<br>* इव भगवान्वसति तनौ कृशतनोस्तापः ॥ ११ ॥ लीना-<br>नसन्त्सरोरुहहृद्वरणेष्विमेष कुसुमेषुः । भ्रमति द्राग्वपुरन्तः<br>सतापं दीपमादाय ॥ १२ ॥ कुसुमितलताभिरहताप्यद्यत्त<br>रुजमलिकुलैरदथापि । परिवर्तते स्म नलिनी लहरीमिल्लोलि-<br>ताप्यघूर्णत सा ॥ १३ ॥ शशभृन्नवपल्लवे शशाङ्के मकरन्द-<br>स्रुतिवारिणी सरोजे । अपि चास्य मरुद्गणान्नसूते तिल-<br>कुसुमं स्फुटचम्पकौघदामि ॥ १४ ॥ अधिदेहलि हन्त हेम-<br>वल्ली शरदिन्दुः सरसीरुहे शयानः । उपखञ्जनचक्षु मौक्ति-<br>काली फलितं कस्य सुजन्मनस्तपोभिः ॥ १५ ॥ विश्रम्य<br>विश्रम्य वनद्रुमाणां छायासु तन्वी विचचार काचित् ।	तनूत्तरीयेण करोद्धृतेन निवारयन्ती शशिनो मयूखान् ॥१६॥<br>अपि मरणमुपैति सा मृगाङ्के विलसति कैव कथा रसान्त-<br>रस्य । अपि कथमधुना दधातु शान्ति विषमशरज्वरतीव्र-<br>देहदाहः ॥ १७ ॥ निवेशिते यदि शूकशिखा पदे सृजति<br>सा कियतीमिव न व्यथाम् । मृदुतनौर्वितनोतु कथं न<br>तामवनिभृत्तु निविश्य हृदि स्थित ॥ १८ ॥ सा तोरणा-<br>न्तिकमुपेत्य दिशोऽवलोक्य नि श्वस्य दीर्घमुपधाय करं<br>कपोले । मत्वा च तं पुरत एव ससम्भ्रमात्वज्ञात्वाऽऽसने मोह-<br>लिखितेव न कि किमासीत् ॥ १९ ॥ अख्यास्तनौ विरहता-<br>ण्डवरङ्गभूमौ स्वेदोदबिन्दुकुसुमाञ्जलिमाविकीर्य । नान्दीं<br>पपाठ पृथुवेपथुवेपमानकाञ्चीलताकलरवैः स्मरसूत्रधारः<br>॥ २० ॥ मदनदहनशुष्यत्कान्तकान्ताकुचान्तर्घनमलयजपङ्के<br>गाढबद्धाखिलाङ्घ्रिः । उपरि विततपक्षो लक्ष्यतेऽलर्निमग्नः<br>शर इव कुसुमेषोरेष पुङ्खावशेषः ॥ २१ ॥ नवकिसलयतल्पं<br>कल्पितं तापशान्त्ये सरसरसिजसङ्गात्केवलं म्लापयन्त्याः ।<br>कुसुमशरकृशानुत्रापिताङ्गारतायाः शिव शिव परिताप को<br>वदेत्कोमलाङ्ग्याः ॥ २२ ॥ दरललितहरिद्राम्रन्थिगौरे शरीरे<br>स्फुरति विरहजन्मा कोऽप्ययं पाण्डुभावः । वलति सति<br>हि यस्मिन्सार्धमावर्त्य हेम्ना रजतमिव मृगाक्ष्याः कल्पिता-<br>न्यङ्गकानि ॥ २३ ॥ किसलयमिव मुग्धं बन्धनाद्विप्रलूनं<br>हृदयकुसुमशोषी दारुणो दीर्घशोकः । ग्लपयति परिपाण्डुक्षाम-<br>मस्याः शरीरं शरदिरज इव घर्मः केतकीगर्भपत्रम् ॥ २४ ॥<br>परिमृदितमृणालीम्लानमङ्गं प्रवृत्तिः कथमपि परिवारप्रार्थ-<br>नाभिः क्रियासु । कलयति च हिमाशोर्निष्कळङ्कस्य लक्ष्मी-<br>मभिनवकरिदन्तच्छेदकान्त कपोलः ॥ २५ ॥ स्थगयति<br>नयनास्र छद्मना धूमधूम्रं प्रथयति च नितान्तं कार्श्यमङ्ग-<br>प्रकृत्या । अहह विरहबाधा छादयत्यम्बुजाक्षी तदपि वदति<br>साक्षी पाण्डुरो गण्डदेशः ॥ २६ ॥ परिम्लानं पीनस्तनज-<br>घनसमार्द्रेभयतस्तैनोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनप्राप्य हरितम् ।<br>इदं व्यस्तन्यास श्लथभुजलताक्षेपवलनैः कृशाङ्ग्याः सतापं<br>वदति बिसिनीपत्रशयनम् ॥ २७ ॥ प्रयातेऽस्तं भानौ श्रित-<br>शकुनिनीडेषु तरुषु स्फुरत्सन्ध्यारागे शशिनि शनकैरुलमति<br>च । प्रियप्रत्याख्यानद्विगुणविरहोत्कण्ठितदृशा तदारब्धं<br>तन्व्या मरणमपि यत्रोत्सवपदम् ॥ २८ ॥ लतामूले लीनो<br>हरिणपरिहीनो हिमकर स्खलन्मुक्ताकारा गलति जलधारा<br>कुवलयात् । धुनीते बन्धूकं तिलकुसुमजन्मा हि पवनो<br>गृहद्वारे पुण्यं परिणमति कस्यापि कृतिनः ॥ २९ ॥ मराल-

यते माल्यं सूचिकुलायते मलयजालेपः स्फुलिङ्गायते । रात्रिः कल्पशतायते विधिवशात्प्राणोऽपि भारायते हा हन्त प्रमदावियोगसमयः सहारकालायते ॥ ८ ॥ माकन्दाक्षिप मा मरन्दनिकरं मूको भव त्वं शुक स्फार कोकिल कोमलं कलरवं भ्रातः क्षणं संहर । सौगन्ध्यं वह गन्धवाह न मनाक्सर्वैः क्षणं क्षम्यता जानीध्व तरुणास्य तस्य यदयं कालः कराळो महान् ॥ ९ ॥ वियोगिन्या अवस्थावर्णनम् दह्यमानेऽपि हृदये मृगाक्ष्या मन्मथाग्निना । स्नेहस्तथैव यत्तस्थौ तदाश्चर्यमिवाभवत् ॥ १ ॥ जीवेन तुलितं प्रेम सखि मूढेन वेधसा । लघुर्जीवो ययौ कण्ठं गुरुप्रेम हृदि स्थितम् ॥ २ ॥ कपोलफलकावस्याः कष्टं भूत्वा तथाविधौ । अपश्यन्ताविवान्योन्यमीक्षां क्षामतां गतौ ॥ ३ ॥ वल्लभो- त्सङ्गसङ्गेन विना हरिणचक्षुषः । राकाविभावरीजानिर्विष- ज्वालाकुलोऽभवत् ॥ ४॥ अस्तमितविषयसङ्गा मुकुलितनय- नोत्पला मुहुः श्वसिता । ध्यायति किमप्यलक्ष्यं बाला योगा- भियुक्तेव ॥ ५ ॥ लिखति न गणयति रेखा निर्झरबाष्पाम्बु- धौतगण्डतला । अवधिदिवसावसानं मा भूदिति शङ्किता बाला ॥ ६ ॥ अपसारय घनसारं कुरु हार दूर एव किं कमलैः । अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाला ॥ ७ ॥ पातयति हृदयदेशे प्रियजनगर्भे पुनः पुनर्मुग्धा । वर्णितमदनातङ्का बाष्पवती भावमन्वरा दृष्टिम् ॥ ८ ॥ श्लिष्यति पश्यति चुम्बति पुनः पुनः पुलकमुकुलितैरङ्गैः । प्रियसङ्गस्य स्फुरिता वियोगिनी वामबाहुलताम् ॥ ९ ॥ कमले निधाय कमल कलयन्ती कमलवासिनं कमले । कमलयुगादुद्भूतं कमलं कमलेन वारयति ॥ १० ॥ नय- नोत्पलचलधारा दृष्ट्वा वारानिधिभ्रान्त्या । वडवानल * इव भगवान्वसति तनौ कृशतनोस्तापः ॥ ११ ॥ लीना- नसन्त्सरोरुहहृद्वरणेष्विमेष कुसुमेषुः । भ्रमति द्राग्वपुरन्तः सतापं दीपमादाय ॥ १२ ॥ कुसुमितलताभिरहताप्यद्यत्त रुजमलिकुलैरदथापि । परिवर्तते स्म नलिनी लहरीमिल्लोलि- ताप्यघूर्णत सा ॥ १३ ॥ शशभृन्नवपल्लवे शशाङ्के मकरन्द- स्रुतिवारिणी सरोजे । अपि चास्य मरुद्गणान्नसूते तिल- कुसुमं स्फुटचम्पकौघदामि ॥ १४ ॥ अधिदेहलि हन्त हेम- वल्ली शरदिन्दुः सरसीरुहे शयानः । उपखञ्जनचक्षु मौक्ति- काली फलितं कस्य सुजन्मनस्तपोभिः ॥ १५ ॥ विश्रम्य विश्रम्य वनद्रुमाणां छायासु तन्वी विचचार काचित् ।

तनूत्तरीयेण करोद्धृतेन निवारयन्ती शशिनो मयूखान् ॥१६॥ अपि मरणमुपैति सा मृगाङ्के विलसति कैव कथा रसान्त- रस्य । अपि कथमधुना दधातु शान्ति विषमशरज्वरतीव्र- देहदाहः ॥ १७ ॥ निवेशिते यदि शूकशिखा पदे सृजति सा कियतीमिव न व्यथाम् । मृदुतनौर्वितनोतु कथं न तामवनिभृत्तु निविश्य हृदि स्थित ॥ १८ ॥ सा तोरणा- न्तिकमुपेत्य दिशोऽवलोक्य नि श्वस्य दीर्घमुपधाय करं कपोले । मत्वा च तं पुरत एव ससम्भ्रमात्वज्ञात्वाऽऽसने मोह- लिखितेव न कि किमासीत् ॥ १९ ॥ अख्यास्तनौ विरहता- ण्डवरङ्गभूमौ स्वेदोदबिन्दुकुसुमाञ्जलिमाविकीर्य । नान्दीं पपाठ पृथुवेपथुवेपमानकाञ्चीलताकलरवैः स्मरसूत्रधारः ॥ २० ॥ मदनदहनशुष्यत्कान्तकान्ताकुचान्तर्घनमलयजपङ्के गाढबद्धाखिलाङ्घ्रिः । उपरि विततपक्षो लक्ष्यतेऽलर्निमग्नः शर इव कुसुमेषोरेष पुङ्खावशेषः ॥ २१ ॥ नवकिसलयतल्पं कल्पितं तापशान्त्ये सरसरसिजसङ्गात्केवलं म्लापयन्त्याः । कुसुमशरकृशानुत्रापिताङ्गारतायाः शिव शिव परिताप को वदेत्कोमलाङ्ग्याः ॥ २२ ॥ दरललितहरिद्राम्रन्थिगौरे शरीरे स्फुरति विरहजन्मा कोऽप्ययं पाण्डुभावः । वलति सति हि यस्मिन्सार्धमावर्त्य हेम्ना रजतमिव मृगाक्ष्याः कल्पिता- न्यङ्गकानि ॥ २३ ॥ किसलयमिव मुग्धं बन्धनाद्विप्रलूनं हृदयकुसुमशोषी दारुणो दीर्घशोकः । ग्लपयति परिपाण्डुक्षाम- मस्याः शरीरं शरदिरज इव घर्मः केतकीगर्भपत्रम् ॥ २४ ॥ परिमृदितमृणालीम्लानमङ्गं प्रवृत्तिः कथमपि परिवारप्रार्थ- नाभिः क्रियासु । कलयति च हिमाशोर्निष्कळङ्कस्य लक्ष्मी- मभिनवकरिदन्तच्छेदकान्त कपोलः ॥ २५ ॥ स्थगयति नयनास्र छद्मना धूमधूम्रं प्रथयति च नितान्तं कार्श्यमङ्ग- प्रकृत्या । अहह विरहबाधा छादयत्यम्बुजाक्षी तदपि वदति साक्षी पाण्डुरो गण्डदेशः ॥ २६ ॥ परिम्लानं पीनस्तनज- घनसमार्द्रेभयतस्तैनोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनप्राप्य हरितम् । इदं व्यस्तन्यास श्लथभुजलताक्षेपवलनैः कृशाङ्ग्याः सतापं वदति बिसिनीपत्रशयनम् ॥ २७ ॥ प्रयातेऽस्तं भानौ श्रित- शकुनिनीडेषु तरुषु स्फुरत्सन्ध्यारागे शशिनि शनकैरुलमति च । प्रियप्रत्याख्यानद्विगुणविरहोत्कण्ठितदृशा तदारब्धं तन्व्या मरणमपि यत्रोत्सवपदम् ॥ २८ ॥ लतामूले लीनो हरिणपरिहीनो हिमकर स्खलन्मुक्ताकारा गलति जलधारा कुवलयात् । धुनीते बन्धूकं तिलकुसुमजन्मा हि पवनो गृहद्वारे पुण्यं परिणमति कस्यापि कृतिनः ॥ २९ ॥ मराल-


१ चन्दनलेप २ अग्निकण इवाचरति ३ सहस्रकल्पमितेवाचरति	१ आसेति क्रियापदम् २ प्राप्तमर्दा ३ सखीजन ४ ऊर्ध्वाधोभागयो ५ कृशस्य ६ सघर्षम् ७ दरिद्रणीम् ८ अनुमापयति ९ शरः

पृष्ठ 289 पृष्ठ 291