सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२७४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

[वामभागः]

सुषमामण्डले दूरमभ्रम् । रक्तादर्शप्रतिफलमिव श्रीसदङ्गं वहन्ती दृष्टा काचित्तरलनयना देवतेव स्मरस्य ॥ २० ॥ नेयं विद्युद्भवमधिगता काञ्चनी नापि वल्ली मन्दं मन्दं प्रचलति यतो नापि वा पन्नगस्य । चूडारत्नस्फुरदुरुशिखा कापि धत्ते सरोजं का वा तर्हि प्रकृतिसुभगा तत्सखे न प्रतीमः ॥ २१ ॥ वक्त्रोपान्तं नयनयुगलं सर्वतो निक्षिपन्ती श्रोणीभाराच्छिथिलशिथिलन्यस्तपादारविन्दा । आरादालीकरकिसलये दत्तहस्तावलम्बा काचित्कान्त्या विकसितमहीचक्रमय्याति तन्वी ॥ २२ ॥ इय भुजंगिनीश्रिता लसदनेकपुष्पान्विता द्विरेफततिसेविता प्रमदवञ्जनालंकृता । फलद्वयभरानता विलसिता नवै पल्लवैर्र्विलोचनपथं गता भवति कापि हैमी लता ॥ २३ ॥ पातालाद्भवनावलोकनपरा किं नागकन्योत्थिता मिथ्या तत्खलु दृष्टमेव हि मया तस्मिन्कुतोऽस्तीदृशी । मूर्ता स्यादिह कौमुदी न घटते तस्या दिवा दर्शनं केयं हस्ततलस्थितेन कमलेनालोक्यते श्रीरिव ॥ २४ ॥ अच्छिन्नामृतबिन्दुवृष्टिसदृशीं प्रीतिं ददत्या दृशा याताया विगलत्पयोधरभगद्रष्टव्यता कामपि । अस्याश्चन्द्रमसस्तनोरिव करस्पर्शास्पदत्वं गता नैते यन्मुकुलीभवन्ति सहसा पद्मास्तदेवाद्भुतम् ॥ २५ ॥ श्रोणीभारमरालसा दैरगलन्माल्याप्रवृत्तिच्छलाल्लीलोत्क्षिप्तभुजोपदर्शितकुचोन्मीलन्नखाङ्कावलिः । नीलेन्दीवरदामदीर्घतरया दृष्ट्या धयन्ती मनो दूरान्दोलनलोलकङ्कणझणत्कारोत्तरं सर्पति ॥ २६ ॥ लग्न पादतले नखेषु विलुठत्सक्तमूर्वोर्युगे विश्रान्तं जघनस्थले निपतित नाभीसरोमण्डले । शून्यं मध्यमवेक्ष्य रोमलतिकामलम्बमान कदादारूढ स्तनयो. प्लुतं नयनयोर्लीन मनः केशिके ॥ २७ ॥ अस्या धाम सरोवरे भुजबिसे वक्त्रारविन्दे भ्रमन्नेत्रभ्रूभ्रमरे सुयौवनजले कस्तूरिकापङ्किले । वक्षोजप्रतिकुम्भिकुम्भदलनक्रोधादुपैत्य द्रुतं मन्नश्चित्तमतंगजः कथमसावुत्थाय निर्यास्यति ॥ २८ ॥ स्वैर सस्मितमीक्षते क्षणमलं व्याज़म्भते वेपते रोमाञ्चं तनुते मुहुः स्तनतटे व्यालम्बते नाम्बरम् । आलिङ्गत्यपरा तनोति चिकुर प्रत्युत्तर याचते केयं कामकलाविलासवतसित्रैलोक्यलक्षणा भाविनी ॥ २९ ॥ खेलत्खञ्जननेत्रया परिलसत्स्वर्णारविन्दास्यया पीनोत्तुङ्गनिरन्तरस्तनभरव्यालोलसन्मध्यया । स्फीतस्फीतनितम्बया क्षणमपि व्यालोकितश्चानया किं न स्याद्भशिना वरं खरहर सार शङ्गेर्जगत् ॥ ३० ॥ सायं चन्द्रकलामृतोदयगिरिस्पर्धी दधान. स्तनस्पर्शोत्तुङ्गतरो नखाङ्कुरचिर. शोणाम्बराम्यन्तर । अस्या. क न विलोकनोत्तमकरोत्तीक्ष्ण कटाक्ष क्षण भृङ्गाकृष्टगरिष्ठकेतकदलभ्रान्ति वहन्नप्ययम्

---

१ निमग्नगमणाया २ प्रत्यक्षस्वरूपवती ३ ईषद

---

[दक्षिणभागः]

॥ ३१ ॥ उत्तुङ्गस्तनशैलदुस्तरमुरो निम्नातिनाभिस्थली भीम देहवनं स्फुरद्भुजलतां रोमालिजालाकुलम् । व्याधः पञ्चशरः किरत्यतितरास्तीक्ष्णान्टाक्षाशुगास्तन्मे ब्रूहि मनःकुरङ्ग शरणं कं साप्रतं यास्यसि ॥ ३२ ॥ वक्रश्रीजितजर्जरेन्दुमलिनं कृत्वा करे कन्दुक क्रीडाकौतुकमिश्रभावमनया ताम्रं वहन्त्याननम् । भृङ्गाग्रग्रहकृष्णकेतकदलस्पर्धावतीना दृशा दीर्घापाङ्गतराङ्गितैकसुहृदामेषोऽस्मि पात्रीकृतः ॥ ३३ ॥ स्कन्धे विन्यस्य सव्य भुजमपरकरस्यार्धचन्द्रेण मध्यं बिभ्राणा धूयमानस्तनतटवसना गन्धवाहेन मन्दम् । पन्थानं दृग्विलासैरिव नलिनदलैः कोमलैरास्तृणन्ती सौभाग्ये कस्य साक्षात्परिणमति तप. सिद्धिरैषा सुवेषा ॥ ३४ ॥

विरहः

समानकुलशीलयोः सुवयसोः परायत्तयोः परस्परविलो- कनाकुलितचेतसोः प्रेयसो. । तनुत्वमनुविन्दतोर्बहुविधा व्यथा विन्दतोरशक्यविनिवेदना विरहवेदना वर्धते ॥ १ ॥

वियोगिनोऽवस्थावर्णनम्

प्रियाविरहितस्यास्य हृदि चिन्ता समागता । इति मत्वा गता निद्रा के कृतघ्नमुपासते ॥ १ ॥ अत्राशित शयितमत्र निपीतमत्र तोयं तया सह मया विधिवञ्चितेन । इत्यादि हन्त परिचिन्तयता वनान्ते हा तस्य लोचनपयोभिरभूत्पयोधिः ॥ २ ॥ मन्द मरुद्वहति गर्जति वारिवाहो विद्युल्लता चलति नृत्यति नीलकण्ठः । एतावति व्यतिकरे तरुणस्य तस्य मूर्च्छव केवलमभूद्वलम्बनाय ॥ ३ ॥ गमनमलस शून्या दृष्टि. शरीरमसौष्ठवं श्वसितमधिकं किं न्वेतत्स्यात्किमन्य- दितोऽथवा । भ्रमति भुवने कंदर्पाज्ञा विकारि च यौवन ललितमधुरास्ते ते भावा. क्षिपन्ति च धीरताम् ॥ ४ ॥ धत्ते चक्षुर्मुकुलिनि रणत्कोकिले बालचूते मार्गे गात्रं क्षिपति बकुलामोदगर्भस्य वायोः । दाहप्रेम्णा सरस- बिसिनीपत्रमात्रान्तरायस्ताम्यन्मूर्तिः श्रयति बहुशो मृत्यवे चन्द्रपादान् ॥ ५ ॥ रम्यं द्वेष्टि यथा पुरा प्रकृतिभिर्न प्रत्यहं सेव्यते शय्योपान्तविवर्तनैर्गमयत्युन्निद्र एव क्षपा । दाक्षिण्येन ददाति वाचमुचितामन्तःपुरेभ्यो यदा गोत्रेषु स्खलितस्तदा भवति च व्रीडावनम्राशिरम् ॥ ६ ॥ प्रत्यादिष्ट- विशेषमण्डनविधिर्वामप्रकोष्ठे श्लथं बिभ्रत्काञ्चनमेकमेव वलयं श्वासपरक्ताधरः । चिन्ताजागरणप्रताम्रनयनस्तेजो- गुणैरात्मनः सस्कारोल्लिखितो महामणिरिव क्षीणोऽपि नाल- क्ष्यते ॥ ७ ॥ चन्द्रश्चैण्डकरायते मृदुगतिर्वातोऽपि वज्रा-

---

१ सूर्यवदाचरति. २ बज्रवदाचरति