सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

वियोगिनो विप्रलापाः, वियोगिन्या विप्रलापाः २८३

---

सोदरौ सौहार्दं कुमुदाकरेषु किरणाः पीयूषधाराकिरः। स्पर्धा
ते वदनाम्बुजैर्मृगदृशां . तत्स्थाणुचूडामणे हंहो चन्द्र कथं नु
सिञ्चसि मयि ज्वालामुचो रोचिषः ॥ १४८ ॥

पवनं प्रत्युक्तयः
उन्मीलन्मुकुलकरालकुन्दकोशप्रच्योतद्धनमकरन्दगन्ध-
बन्धो । तामीषत्चलविलोचनां नताङ्गीमालिङ्ग्य पवन मम
स्पृशाङ्गमङ्गम् ॥ १४९ ॥ व्याधूय यद्वसनमम्बुजलोचनाया
वक्षोजयोः कनककुम्भविलासभाजोः । आलिङ्गसि प्रसभ-
मङ्गमशेषमस्या धन्यस्त्वमेव मलयाचलगन्धवाह ॥ १५० ॥

मेघं प्रत्युक्तयः
भो मेघ गम्भीरतरं नद त्वं तव प्रसादात्स्मरपीडितं मे ।
संस्पर्शरोमाञ्चितजातरागं कदम्बपुष्पत्वमुपैति गात्रम् ॥१५१॥
भ्रमय जलदानम्भोगर्भान्प्रमोहय चातकान्कलय शिखिनः
केकोत्कण्ठान्कठोरय केतकान् । विरहिणि जने मूर्च्छां लब्ध्वा
विनोदयति व्यथामकरुण पुनः संज्ञाव्याधिं विधाय किमीहसे
॥ १५२ ॥ मलयमरुतां वाता याता विकासितमल्लिका
परिमलभरो भग्नो ग्रीष्मस्त्वमुत्सहसे यदि । घन घटयितुं
निःस्नेहं तं य एव निवर्तने प्रभवति गवां किं नश्छिन्नं स
एव धनंजयः ॥ १५३ ॥

अशोकं प्रत्युक्तिः
रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि श्लाघ्यैः प्रियाया गुणैस्त्वा-
मायान्ति शिलीमुखाः खरधनुर्मुक्तास्तथा मामपि । कान्तापाद-
तलाहतिस्तव मुदे तद्वन्ममाप्यावयोः सर्वे तुल्यमशोक
केवलमहं धात्रा सशोकः कृतः ॥ १५४॥ रक्ताशोक कृशोदरी
क्व नु गता त्यक्तानुरक्तं जनं नो दृष्टेति मृषैव चालयसि किं
वातावधूतं शिरः । उत्कण्ठाघटमानषट्पदघटासंघट्टदष्टच्छद-
स्तत्पादाहतिमन्तरेण भवतः पुष्पोद्गमोऽयं कुतः ॥ १५५ ॥

तमालं प्रत्युक्तिः
धन्यस्त्वमसि तमाल स्पृष्टस्तन्व्या लतावदनया यत् ।
अद्य स्थावरजन्मा जातस्त्वं जङ्गमादधिकः ॥ १५६ ॥

मृणालहारं प्रत्युक्तिः
परिच्युतस्तत्कुचकुम्भमध्यात्किं शोषमायासि मृणालहार ।
न सूक्ष्मतन्तोरपि तावकस्य तत्रावकाशो भवतः किमु स्यात्
॥ १५७ ॥

मधुकरं प्रत्युक्तयः
वदनमिदं न सरोजं नयने नेन्दीवरे ह्येते । इह सविधे
मुग्धदृशो मधुकर न सुधा परिभ्राम्य ॥ १५८ ॥ भ्रात-
र्द्विरेफ भवता भ्रमता समन्तात्प्राणाधिका प्रियतमा मम
वीक्षिता किम् । ब्रूषे किमोमिति सखे कथयाशु तन्मे किं
किं व्यवस्यति कुतोऽस्ति च कीदृशीयम् ॥ १५९ ॥
चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि बहुशो वेपथुमतीं रहस्याख्यायीव
स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः । करौ व्याधुन्वत्याः पिबसि
रतिसर्वस्वमधरं वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु
कृती ॥ १६० ॥ उन्मीलयन्नयनान्तकान्तिलहरीनिपीतयोः
केवलादामोदादवधारणीयवपुषोः कान्तासखे न क्षणम् ।
यत्कर्णोत्पलयोः स्थितेन भवता किंचित्समुद्घूजितं भ्रातस्तिष्ठति
कुत्र तत्कथय मे कान्तं प्रियाया मुखम् ॥ १६१ ॥

हंसं प्रत्युक्तिः
हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिरस्यास्त्वया हृता । विभा-
वितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥ १६२ ॥

चकोरं प्रत्युक्तिः
चुलुकयसि चन्द्रदीधितिमविरलममंस्थासि नूनमङ्गारान् ।
अधिकरणमुष्णमनयोः किमिह चकोरावधारयसि ॥ १६३ ॥

कृष्णसारं प्रत्युक्तिः
स्नेहं स्वीकुरु कृष्णसार कथय क्वागान्मम प्रेयसी नो
जानासि यदावयोः समजने व्यापारतो मित्रता । स्फीते
यत्किल मण्डले हिमरुचेर्जातं त्वया लाञ्छनं सव्ये भास्कर-
मण्डले तदधुना दत्तः कलङ्को मया ॥ १६४ ॥

सारङ्गं प्रत्युक्तिः
रे सारङ्गा वनवसत्यस्तत्त्वमाख्यात यूयं कुत्राधीतं
त्रिभुवनमनोहारि चाञ्चल्यमक्ष्णोः । आं जानीमो गमनसमये
हन्त कान्तारसीमन्त्येकाकिन्याः कुवलयदृशो लुण्ठिता
यौवनश्रीः ॥ १६५ ॥

मयूरविषयकोक्तिः
मृदुपवनविभिन्नो मत्प्रियाया विनाशाद्धनरुचिरकलापो
निःसपत्नोऽद्य जातः । रतिविगलितबन्धे केशपाशे सुकेश्याः
सति कुसुममनाथे किं हरेदेष बर्हः ॥ १६६ ॥

मुक्ताकलापं प्रत्युक्तिः
सूचीमुखेन सकृदेव कृतव्रणस्त्वं मुक्ताकलाप लुठसि
स्तनयोः प्रियायाः । बाणैः खरस्य शतशो विनिकृत्तमर्मा
स्वप्नेऽपि तां कथमहं न विलोकयामि ॥ १६७ ॥

---

वियोगिन्या विप्रलापाः

हारो नारोपितः कण्ठे मया ^१विश्लेषभीरुणा । इदानी-
मन्तरे जाताः पर्वताः सरितो द्रुमाः ॥ १ ॥ बिभेमि सखि
संवीक्ष्य भ्रमरीभृतकीटकम् । यद्य्वानादागते पुंस्त्वे तेन
सार्थं रतिः कथम् ॥ २ ॥ याः पश्यन्ति प्रियं स्वप्ने
धन्यास्ताः सखि योषितः । अस्माकं तु गते कान्ते गता निद्रापि
वैरिणी ॥ ३ ॥ यदीयबलमालोक्य गतः प्रेयानवियुज्यते ।

---

^१ रक्तवर्णः; पक्षे,-अनुरक्तः. ^२ भ्रमराः; पक्षे,-बाणाः. ^३ कान्तापादघातः 'पादाहतः प्रमदया विकसत्यशोकः'
^१ सीतावियोगदूयमानमानसस्य सूर्यवंशमुक्तामणेः श्रीरामस्योक्तिरियम्. ^२ वियोगः.