सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२८६ | सुभाषितरत्नभाण्डागारम् | [ ६ प्रकरणम्

नम् ॥ ८ ॥ उत्पादयत्यलमियं मनसो विषादं सीदत्सरो- रुहनिभं वदनं त्वदीयम् । ज्ञात्वा निदानमहमत्र समान- दुःखा प्राणैरपि प्रियतमे भवितुं समीहे ॥ ९ ॥ अनुदिन- मधिकं ते कम्पते कायवल्ली शिव शिव नयनान्तं नाश्रु- धारा जहाति । कथय कथय कोऽय यत्कृते कोमलाङ्गि त्यजति न परिणद्धं पाण्डिमानं कपोलः ॥ १० ॥ विलुलित- मतिपूर्वैर्बाष्पमानन्दशोकप्रभवमवसृजन्ती तृष्णयोचानदीर्घा । स्रपयति हृदयेश स्नेहनिष्यन्दिनी ते धवलबहुलमुग्धा दुग्धकुल्येव दृष्टि ॥ ११ ॥ अविकरतलतल्पं कल्पितस्वाप- लीलापरिमिलननिमीलत्पाण्डिमा गण्डपाली । सुतनु कथय कस्य व्यञ्जयत्यञ्जसैव स्मरनरपतिलीलायौवराज्याभिषेकम् ॥ १२ ॥ अलमवलितैः प्रेमार्द्राद्रैर्मुहुर्मुहुलीकृतैः क्षणमभि- मुखैर्लज्जालोलैर्निमेषपराङ्मुखैः । हृदयनिहितं भावाकूतं वमद्भिरिवेक्षणैः कथय सुकृती कोऽय मुग्धे त्वयाद्य विलो- क्यते ॥ १३ ॥ भगिनि मदन. श्रीमानेष त्वया यदि लिख्यते किमपि सुमुखि व्यग्रासीति व्रजामि निजालयम् । यदपि मकरोध्वस्तात्पौष करे च शरासन तदपि परितो दृष्टिर्देया जनः सखि नामरः ॥ १४ ॥ गोपायन्ती विरह- जनितं दु खमग्ने गुरूणा किं त्वं मुग्धे नयनगलितं वाष्प- पूर रुणत्सि । नक्तं नक्तं नयनसलिलैरेष आर्दीकृतस्ते शय्योपान्त. कथयति दशामआतपे शोष्यमाणः ॥ १५ ॥ शोणौ कोणौ सखि नयनयोरुद्यतौ गोपनाय शङ्कामेव स्फुटय- तितरा स्वेदबिन्दुप्रचार. । अन्त: प्रेमाङ्कुरपरिकरारम्भकं कन्दमस्या. किंचिकित्कथयति पुन. कापि दिव्या मुखश्रीः ॥ १६ ॥ मुक्ताहार न च कुचगिरे. कङ्कणं नैव हस्तात्कर्णात्स्वर्णाभरणमपि वा नीतवान्नैव तावत् । अहो स्वप्ने बकुलकुसुम भूषणं सदधान. कोऽयं चौरो हृदयमहर- त्तन्वि तन्न प्रतीम. ॥ १७ ॥ साय दामग्रथनसमये लग्नया कर्णमूले सख्या मन्दस्मितसुभगया सादर सूच्य- मानः । धन्य. कोऽयं कमलनयने यत्कथाया. पुरस्ता- दङ्गुल्यग्र निजमपि मुहुः सूचिविद्ध न वेत्सि ॥ १८ ॥ मुखे पाण्डुच्छायां नयनयुगल बाष्पतरलं तनु. क्षामक्षामा गतमविशद धैर्यविगम । हियं मुक्त्वा मूढे कथयसि न मे सारवचनान्यवस्था येनेयं तव सखि मुहूर्तेन पतिता ॥ १९ ॥ पक्ष्माग्रग्रथिताश्रुबिन्दुनिकरैर्मुक्ताफलस्पर्धिभिः कुर्वत्या हरहासहारि हृदये हारावलीभूषणम् । बाले बाल- मृणालनालवलयालङ्कारकान्ते करे विन्यस्याननमायताक्षि सुकृती कोऽयं त्वया स्मर्यते ॥ २० ॥ आसन्नामवलम्ब्य केसरलतामेकेन पुष्पोज्ज्वला सव्यं निःसहया नितम्बफलके कृत्वा कराम्भोरुहम् । आमीलन्नयनान्तवान्तसलिलं श्लाघ्यस- निन्द्यस वा कस्येद दृढसौहृदे प्रतिदिनं दीनं त्वया स्मर्यते ॥ २१ ॥ उज्जृम्भाननमुल्लसत्कुचतटं लोलभ्रमङ्गूलतं स्वेदाम्भःस्नपिताङ्गयष्टि विगलद्व्रीडं सरोमाञ्चया । धन्यः कोऽपि युवा स यस्य वदने व्यापारिताः साप्रतं मुग्धे दुग्ध- महादधिफेनपटलप्रख्याः कटाक्षच्छटा ॥ २२ ॥ मुग्धे दोर्लतिका विधाय न कृतो द्वारोपरोधस्त्वया लग्ना नो रुदती गतासि रमसात्तस्योत्तरीयांशुके । कालेऽस्मिन्कुसु- माकरे द्विगुणितप्रेमोत्सवे रागिणा गच्छन्नग्रत एव मूढ- हृदये मुक्तस्त्वया वल्लभः ॥ २३ ॥ विश्रान्तो दिवसस्तटी- मयमटत्यस्ताचलस्यांशुमान्प्रत्यङ्गङ्कुरितान्धकारपटलैर्लम्भालका द्यौरभूत् । एखन्तर्विश वेश्मन. शशिमुखि द्वारस्थली- तोरणस्तम्भालम्बितबाहुवल्लि रुदती किं स्वं पथः पश्यसि ॥ २४ ॥ आहरे विरतिः समग्रविषयग्रामे निवृत्ति. परा नासाग्रे नयन यदेतदपर यच्चैकतान मनः । मौनं चेदमिद च शून्यमखिलं यद्विश्वमाभाति ते तद्भूया सखि योगिनी किमसि भो. किं वा वियोगिन्यसि ॥ २५ ॥ यत्तालीदल- पाकपाण्डु वदनं यद्दुर्दिनं नेत्रयोर्यत्प्रेङ्खोलितकेलिपङ्कजवनाः श्वासाः प्रसर्पन्ति च । गौरी कुध्यतु वर्तते यदि न ते तत्कोऽपि चित्ते युवा विग्धिकत्वा खलु पांसुखेलनसखी- लोकेऽपि यन्निह्नवः ॥ २६ ॥ क्षामं गात्रमतीव पाण्डु वदनं क्लिष्टा कपोलस्थली कोऽसौ चेतसि वर्तते तव युवा लोकैक- मान्याकृति. । त्यक्त्वा किंचिदपत्रपा कथय मे खिन्नासि किं त्वं वृथा घोरैः पञ्चशरो यदि त्वमबला वक्ष्यामि नातः परम् ॥ २७ ॥ चिन्ताभिः स्तिमितं मनः करतले लीना कपोलस्थली प्रत्यूषक्षणदेशपाण्डुवदनं श्वासैरुखिन्नोऽधर. । अम्भःशीकरपद्मिनीकिसलयैर्नापैति तापः शम कोऽस्याः प्रार्थितदुर्लभोऽस्ति सहते दीना दशामीदृशीम् ॥ २८ ॥ लावण्यद्रविणव्ययो न गणित. क्लेशो महानर्जितः स्वच्छन्दं चरतो र्जनस्य हृदये चिन्ताज्वरो निर्मितः । एषापि स्वगु- णानुरूपरमणामभावाद्वराकी हता कोऽर्थश्चेतसि वेधसा विनि- हितस्तन्वीमिमा तन्वता ॥ २९ ॥ जानीमस्तव गौरि चेतसि चिर शंभु. समुज्जृम्भते तापो नेत्रतनूनपादिव तनौ तीव्र समुन्मीलति । अक्ष्णोरूष्मविषेण गच्छति बहिर्गङ्गातर- ङ्गावलिः पाण्डिम्यः कपटेन चन्द्रकलिकाकान्तिः समुन्मीलति ॥ ३० ॥ न प्रीतिः पवने रतिर्न रसने प्रेमा न पङ्केरुहे न स्नेहः कुसुमे सुख न शयने यत्नो न वा जीवने । चन्द्रे नैव चमत्कृतिमृगयते मोदो न मौनव्रते तेने तेन कियास्त- पस्तरुणिमा यस्मै तवेय दशा ॥ ३१ ॥ मातः कं हृदये

---

१ उदासीनस्येत्यर्थ २ दीना