सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

दूती प्रति स्वावस्थाकथनम्, नायकं प्रति दूतीप्रेषणम्, नायकस्याग्रे दूत्युक्तयः २८७

---

निधाय सुचिर रोमाञ्चिताङ्गी मुहुर्जृम्भा मन्थरतारका सुल- लितापाङ्गा दधाना दृशम् । सुप्तेवालिखितेव शून्यहृदया लेखाविशेषीभवत्सात्मद्रोहिणि किं हिया कथय मे गूढो निहन्ति स्मर ॥ ३२ ॥ श्वासास्ते सखि सूचयन्त्यविरताः संतापबाधा परं विस्रस्तत्र न कारणं वयमिति स्वान्तेऽतिचिन्ताभरः । किं वा धर्मनिपीडिता तव तनूवली निकाशं प्रिये पुष्पाद्- प्यतिकोमलो मलिना यातो मृणाली यथा ॥ ३३ ॥

---

दूती प्रति स्वावस्थाकथनम् ।

अष्टिसवीक्षणं चक्षुरद्विसमीलनं मनः । अष्टिसस्पर्शनः पाणिग्द्य मे किं करिष्यति ॥ १ ॥ हन्त कान्तमपि तं दिदृक्षते मानस मम न साधु यत्यते । इन्दुरिन्दुमुखि मन्दमारुतश्चन्दन च वितनोति वेदनाम् ॥ २ ॥ तुष्यन्तु मे छिद्रमवाप्य शत्रव करोतु मे शान्तिभर गृहेश्वर । मणिस्तु वक्षोरुहमध्यभूषणं ममास्तु सौन्दर्यनिकेतनं प्रिय ॥ ३ ॥ कालो मधु कुपित एष च पुष्पधन्वा धीरा वहन्ति रतिखेदहरा समीगः । केलिवनीयमपि वञ्जुलकुञ्ज- मञ्जुर्दुरे पतिः कथय किं करणीयमद्य ॥ ४ ॥ कान्त कृतान्तरित. कुटिला तदम्बा वज्रोपमानि वचनानि च दुर्जनानाम् । प्रत्यक्ष मन्तर्गतनोः प्रहरन्ति बाणा प्राणा पुनः सखि वहिर्न खलु प्रयान्ति ॥ ५ ॥ अकस्मादेकस्मि- न्यथि सखि मयासुं वनतट व्रजन्त्या दृष्टो यो नवजलधरश्या- मलतनु । स दृग्भञ्ग्या कि वाकुरुत नहि जाने तत इदं मनो मे व्यालोलं क्वचन गृहकृत्ये न वलते ॥ ६ ॥ गते प्रेमाबन्धे प्रणयबहुमाने विगलिते निवृत्ते सद्भावे प्रणयिनि जने गच्छति पुर । तदुत्प्रेक्ष्योत्प्रेक्ष्य प्रियसखि गतास्ताश्च दिवसान्न जाने को हेतुर्दलति शतधा यन्न हृदयम् ॥ ७ ॥ स्वामी कुप्यतु कुप्यता परिजनो निन्दन्तु मामन्यवत्कि शावत्प्रथतामयं तु जगति प्रौढो ममोपद्रव । आश्वास पुन- रेतदेव यदिदं चक्षुश्चिर वर्षता येनेद परिचीयते मुररिपोः सौन्दर्यसार वपुः ॥ ८ ॥ निःस्नेह. पतिरुज्झिता करुणया श्वश्रूरजसं वृथा वाग्बाणैर्हृदय भिनत्ति कलहोत्ताला पुन- र्यातर । नित्य निन्दति नैव नन्दति कदाप्येषा ननान्दापि तन्मातः कं शरणं व्रजामि तरुणी दीनाहमेकाकिनी ॥ ९ ॥ किं स्वप्न किमु जागर किमथवा रात्रि किमासीद्दिनं मोहावस्थितया मया न किमपि ज्ञात किमेतत्सवखि । यन्नाम- श्रवणादनन्तरमिद वृत्तं तमेव प्रियं चेतो दुर्लभमप्यपास्त- सकलव्यापारमाकाङ्क्षति ॥ १० ॥

---

नायकं प्रति दूतीप्रेषणम् ।

अपूजितेवास्तु गिरीन्द्रकन्या कि पक्षपातेन मनोभवस्य । यद्यस्ति दूर्नी सरमोक्तिदक्षा दास पति पादतले वधूनाम् ॥ १ ॥ न च मेऽवगच्छति यथा लघुता करुणा यथा च कुरुते स मयि । निपुणं तथैनमवगम्य वदेरभिदूति काचि- दिति सदिदिशे ॥ २ ॥ ननु मदिष्टेति मह्नोदितया त्रपया न किंचन किलाभिदवे । निजमैक्षि मन्दमनिर्श निग्रितै कृशितं शरीरमशरीरशरै ॥ ३ ॥ दिशि दिशि परिहासगूढगर्भाः पिशुनगिरो गुरुगञ्जनं च तादृक् । सहचरि हृदये निवेदनीयं भवदनुरोधवशाय विक्राकः ॥ ४ ॥ वृथा गाथाश्लोकेरल्म- लमलीका मम रुजं कदाचिद्धूर्तोऽसौ कविवचनमित्याकल- यति । इदं पार्श्वे तस्य प्रहिणु परिलाञ्जनचयस्रवद्वाष्पो- त्पीडस्थगितलिपि ताटङ्कयुगलम् ॥ ५ ॥ वाच्यं तस्मै सह- चरि भवद्विरहविशेषवह्वौ स्नेहेरेंद्रे मम वपुरिढं कामहोता जुहोति । प्राणान्स्रै तदिहसुचिता दक्षिणा दातुमीहे तत्रा- देशो भवतु भवता यत्त्वमेषामधीश ॥ ६ ॥ जीवामीति वियोगिनी यदि लिखेत्तत्रैव वृत्ता. कथा अद्य श्रोऽथ मरि- ष्यतीति मरणे कालात्ययः किं कृतः । आगन्तव्यमिहेति सप्रति सखे सभावना निष्फला भ्रात. सप्रति याहि नास्ति लिखितं तद्देहि यत्ते क्षमम् ॥ ७ ॥ उल्लङ्ख्यापि सखीवचः समुचितामुल्लङ्घ्य लजामलं भित्वा भीतिमर निरस्य च निजं सौभाग्यगर्व मनाक् । आज्ञा केवलमेव मन्मथगुगे- रादाय नूतं मया त्व निःशेषविलासिवर्गगणनाचूडामणिः सभूत ॥ ८ ॥ दूति त्वं तरुणी युवा स चपलः श्यामा- स्तमोभिर्दिश संदेशक स रहस्य एव विपिने सकेतकावासक । भूयोभूय इमे वसन्तमरुतश्चेतो नयन्त्यन्यथा गच्छ क्षेम- समागमाय निपुणे रक्षन्तु ते देवता ॥ ९ ॥

---

नायकस्याग्रे दूत्युक्तयः ।

सुभग त्वत्कथारम्भे कर्णकण्डूतिलालमा । उज्जृम्भव- दनाम्भोजी मिनत्यङ्गानि साङ्गना ॥ १ ॥ त्वयि दृष्टे कुर- ङ्गाक्ष्याः समते मदनव्यथा । यथा हृदयमाजीन्दौ ग्लानि. कुमुदसद्हते ॥ २ ॥ विरहे तव तन्वङ्गी कथ क्षपयतु क्षपाम् । दारुणव्यवसायस्य पुरस्ते भणितेन किम् ॥ ३ ॥ सा सुन्दर तव विरहे सुतनुरियन्मात्रलोचना सपदि । एता- वतीमवस्था याता दिवसैरियन्मात्रै. ॥ ४ ॥ तव विरहे विधुवदना मदनाधिक का न सीदन्ति । सीदसि विरहे यस्या साधु तपस्याफलं तस्याः ॥ ५ ॥ प्राणेश तव विरहिणी हिमकरकिरणेषु हर्म्यमिलितेषु । सतापनिशाङ्गी मुञ्चति