सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२८८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

निचयं चकोराणाम् ॥ ६ ॥ अनयनपथे प्रिये न व्यथा यथा दृश्य एव दुष्प्रापे । म्लानेव केवलं निशि तपन- शिला वासरे ज्वलति ॥ ७ ॥ मा सर्वथैव रक्ता रागं गुञ्जेव न तु मुखे वहति । वचनपटोस्तव रागः केवलमास्ते शुकस्येव ॥ ८ ॥ न सवर्णा न च रूपं न सस्क्रिया नैव सा प्रकृतिः । बाला त्वद्विरहापदि जातापभ्रंशभावेव ॥ ९ ॥ मा विरहदहनदूना मृत्वा मृत्वापि जीवति वराकी । मारीव कितव भवतानुकूलिता पातिताक्षेण ॥ १० ॥ गायति गीते शंसति वंशे वादयति मा विपञ्चीषु । पाठयति पञ्जरशुकं तव संदेशाक्षरं रामा ॥ ११ ॥ तव विरहमसहमाना सा तु प्राणान्विस्रुक्तवती । किंतु तथाविधमङ्गं न सुलभमिति ते न मुञ्चन्ति ॥ १२ ॥ अभिनवनलिनीकिसलयमृणालवल- यादि दवदहनराशिः । सुभग कुरङ्गदृशोऽस्या विधिवश- तस्त्वद्वियोगपविपाते ॥ १३ ॥ त्वद्विरहे विस्तारितरजनौ जनितेन्दुचन्दनद्वेषे । बिसिनीव माघमासे विना हुताशेन सा दग्धा ॥ १४ ॥ या दक्षिणा त्वमस्यामदक्षिणो दक्षिण- स्तदितरस्याम् । जलधिरिव मध्यस्थो न वेलयो सदृश- माचरसि ॥ १५ ॥ अनुगगवर्तिना तव विरहेणोग्रेण सा गृहीताङ्गी । त्रिपुररिपुणेव गौरी वरतनुरर्धावशिष्टेव ॥ १६ ॥ अगणितगुणेन सुन्दर कृत्वा चारित्रमप्युदासीनम् । भवता- नन्यगतिः सा विहितावर्तैन तरणिरिव ॥ १७ ॥ कितव प्रपञ्चिता सा भवता मन्दाक्षमन्दसञ्चारा । बहुदायैरपि संप्रति पाशकसारोव नायाति ॥ १८ ॥ रुष्टे का परपुष्टे मन्दे का हन्त मारुते चर्चा । त्वयि गतवति हृदग्रेशे जीवनदा- ताप जीवनं हरति ॥ १९ ॥ कुशलं तस्या जीवति कुशलं पृच्छामि जीवतीत्युक्तम् । पुनरपि तदेव कथयसि मृता न कथयामि या श्वसिति ॥ २० ॥ उह्वयते नतभ्रूः पक्ष्मनि- पातोद्धवै पवनैः । इति निर्निमेषमस्या विरहव्यथया विलोकत वदनम् ॥ २१ ॥ त्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वति मनो मनोभवज्वलितम् । आलोके हि हिमाशोर्विकसति कुमुदं कुमुदत्याः ॥ २२ ॥ तव विरहे हरिणाक्षी निरीक्ष्य नवमालिका दलिताम् । हन्त नितान्तामिदानीमा कि हतजल्पितैरथवा ॥ २३ ॥ स्मरशरशतविधुराया भणामि सख्याः कृते किमपि । क्षणमिह विश्राम्य सखे निर्दयहृद- यस्य किं वदाम्यथवा ॥ २४ ॥ तव विरहे मलयमरुद्वा- नलः शशिरुचोऽपि सोष्माण । हृदयमरुतमपि भिन्ते नलिनीदलपि निदाघघ्नरिक्थाः ॥ २५ ॥ व्यजनं व्यजनं जलं जलं घनसारो घनसार इत्यपि । अवरोधगृहेषु सुभ्रुवा कुररीणामिव कातरो ध्वनिः ॥ २६ ॥ मम रूपकीर्तिमह- रद्धवि यस्तदनुप्रविष्टहृदयेयमिति । त्वयि मत्सरादिव निरस्त- दय सुतरा क्षिणोति खलु ता मदन ॥ २७ ॥ तव सा कथासु परिघट्टयति श्रवणं यदङ्गुलिसुखेन मुहु. । घनता ध्रुव नयति तेन भवद्गुणपूगपूरितमनुसततया ॥ २८ ॥ उपताप्य- मानमलघूष्णिमभि श्वसितै सितेतरमरोजदृश । द्रवता न नेतुमधर क्षमते नयनागयल्लिदलरागम. ॥ २९ ॥ दधति स्फुट रतिपतेरिषव शितता यदुत्पलपलाशदृशः । हृदयं निरन्तरबृहत्कठिन स्तनमण्डलावरणमप्यभिनत् ॥ ३० ॥ कुसुमादपि स्मितदृश सुतरा सुकुमारमङ्गमिति नापरथा । अनिश निजैररुण करुण कुसुमेषुरुत्तपति यद्विशिखैः ॥३१॥ विषता निषेवितमपक्रियया समुपैति सर्वमिति सत्य- मदः । अमृतम्रुतोऽपि विरहाद्भवतो यदमूं दहन्ति हिम- रश्मिरुचः ॥ ३२ ॥ उदित प्रिया प्रति सहार्दामति श्रदधीयत प्रियतमेन वचः । विदितेङ्गिते हि पुर एव जने समुदीरितां खलु लगन्ति गिरः ॥ ३३ ॥ त्व विनिर्जितमनोभवरूपः सा च सुन्दर भवत्यनुरक्ता । पञ्चभिर्युगपदेव शरैस्ता तापयत्यनुशयादिव काम ॥ ३४ ॥ क्षणमपि विरह. पुरा न सेहे नयननिमीलनखिन्नया यया ते । श्वसिति कथमसौ रसालशाखा चिगविरहेण विलोक्य पुष्पिताग्राम् ॥ ३५ ॥ सखि दयितमिहानयेति सा मा प्रहितवती कुसुमेषुणामितसा । हृदयमहृदया न नाम पूर्वं भवदुपकण्ठमुपागत विवेद ॥३६॥ चिरमपि कलितान्यपारयन्त्या परिगदितु परिशुष्यता मुखेन । गणधुण गमितानि सत्सखीना नयनयुगे. सम्मा- र्दुता मनासि ॥ ३७ ॥ अचकमल मपष्ठवा धरित्री मृदु सुरभि विरहय्य पुष्पशय्याम् । भृशमग्तिमवाप्य तत्र चासास्तव सुखशीतसुपेलुमङ्गमन्छा ॥ ३८ ॥ हारावशेषा ननु कण्ठनाला त्वन्नामशेषा रसना तदीया । लावण्यशेषा तनुमात्रयष्टिस्त्वद्ध्यानशेष परम् तदायु ॥ ३९ ॥ तस्या महाविरहवहिशिखाकलापतंते स्थितोऽसि हृदये सततं प्रियाया. । प्रालेयशीकरममे हृदि सा कृपालो बाला क्षण वसति नेव खलु त्वदीये ॥ ४० ॥ अङ्गानि मे दहतु कान्त- वियोगवह्निः सरक्षता प्रियतमो हृदि वर्तते य. । इत्याशया शशिमुखी गलदश्रुबिन्दुधारामिरुष्णमसिषिञ्चति हृत्प्रदेशम् ॥ ४१ ॥ संकेतकुञ्जभुवि सा शयनोपधानव्यालकृत सुभग कुण्डलिन न वेद । तक्रण्ठलभघनचन्दनगन्धलुब्धस्तत्रैव निश्चलमुवाम चिराय सोऽपि ॥ ४२ ॥ राकासुधाकरकरे- र्नालिनीदलैश्च नीहारहारघनमारुतैः किमेन. । कि वा भयेन हरिचन्दनपङ्कसेकैर्न त्वा विना मृगदृशः परितापशान्तिः ॥ ४३ ॥ त्वामञ्जनीयति कलासु विलोकयन्नि त्वा शृण्वती कुवलयीयति कर्णपूरम् । त्वा पूर्णमाविधुमुखी हृदि भाव- यन्ती वक्षोनिलीननयनीलमणीकरोति ॥ ४४ ॥ अविरल-