सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

नायकं प्रति नायिकासंदेशः, नायिकां प्रति संदेशप्रेषणम्, नायिकां प्रति नायकसंदेशः २९१

---

त्कण्ठध्वाननिरोधकम्पितकुचश्वासोद्गमा रोदिति ॥ ९१ ॥ चित्नाय त्वयि चिन्तिते स्मृतिभुवा सजीकृत स्वं धनुर्वित्तिं धर्तुमुपागतेऽङ्गुलियुगे बाणा गुणे योजिता । प्रारब्धे तव चित्रकर्मणि पुनस्तद्द्बाणभिन्ना सती भित्ति द्रागवलम्ब्य विह्व- लपते सा तत्र चित्रायते ॥ ९२ ॥ आदावञ्जनपुञ्जलितवपुषा श्वामानिलोल्लासितप्रोत्सर्पद्विरहानलेन च तत. संतापिताना दशाम् । सप्रत्येव निष्कंकमश्रुपयसा देवस चेनोभुवो भल्ली- नामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरङ्गेक्षणा ॥ ९३ ॥ ज्योत्स्ना मौक्तिकदाम चन्दनरस शीताशुकान्तद्रवः कर्पूर कदली मृणालवलयान्यम्भोजिनीपल्लवा. । अन्तर्मानसमास्त्वया प्रभवता तस्या स्फुलिङ्गोत्कव्यवपाराय भवन्ति हन्त किम- नेनोक्तेन न ब्रूमहे ॥ ९४ ॥ पाणिनिर्वकङ्कण स्तनतटी निष्क्रम्यमानाश्रुका दृष्टिर्निश्चलतारका समभवन्निस्ताण्डव कुण्डलम् । कश्चित्प्रापयिता मम कृशतनोर्भेदो भवेन्नो यदि त्वन्नामस्मरणेण कोऽपि पुलकारम्भ. समुज्जृम्भते ॥ ९५ ॥ दत्तोऽस्या प्रणयस्त्वयैव भवता चेय चिर लालिता दैवा- दद्य किल त्वमेव कृतवानस्या नव विप्रियम् । मन्युर्दुःसह एष यात्युपशम नो सान्त्ववादैः स्फुट हे निश्चिन्न विमुक्त- कण्ठकरुण तावत्सखी रोदितु ॥ ९६ ॥ चूडारत्नमपानिधैर्यदि भवेच्चेत्कुन्तलं गण्डकी कावेरी यदि कङ्कणं यदि पुनग्रैवेयकं गौतमी । मुक्तासक्सुरनिम्नगा यदि यदि स्यान्मेखला नर्मदा कौशेय यदि कौशिकी कृशतनोस्तापस्तदाप्येति वा ॥ ९७ ॥

नायकं प्रति नायिकासंदेशः

अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे विच्छेदभीरुता । नादृष्टेन न दृष्टेन भवता विद्यते सुखम् ॥ १ ॥ आलीभि सह भाषितं किमपि तद्धर्मापि सवीक्षितं पञ्चेषु. कुसुमैरपूरि कथमप्या- धाय चित्ते मनाक् । तेनापि प्रिय चेत्तथा मयि कृपाकार्पण्य- मालम्बसे प्राणेश प्रबलं तदत्र निखिलं तद्धातिकूल्यं विधे. ॥ २ ॥ नित्य ब्रह्म यथा स्मरन्ति मुनयो हंसा यथा मानस सानन्दाः स्फुटसल्लकीवनयुता ध्यायन्ति रेवा गजाः । युष्मद्दर्शनलालसा. प्रतिदिनं युष्मान्स्मरामो वय धन्य कोऽपि स वासरोऽत्र भविता यन्नावयोः सगम ॥ ३ ॥ इन्दु कैरविणीव कोकपटलीवाम्भोजिनीबान्धव मेघ चात- कमण्डलीव मधुपश्रेणीव पुष्पाकरम् । माकन्द पिकसुन्दरीव तरुणी प्राणेश्वर प्रोषितं चेतोवृत्तितिय मम प्रियसखे त्वा द्रष्टुमुत्कण्ठते ॥ ४ ॥

नायिकां प्रति संदेशप्रेषणम्

दैवात्पश्येर्जगति विचरन्निच्छया मत्प्रिया चेदाश्वास्यादौ तदनु कथयेर्मामकीनामवस्थाम् । आग्रान्तन्तुर्न च कथय- तात्यन्तमुच्छेद्नीयः प्राणत्राण कथमपि कगेत्यायताक्ष्याः स एकः ॥ १ ॥

नायिकां प्रति नायकसंदेशः

त्वं दूरमपि गच्छन्ती हृदय न जहासि मे । दिनौवमाने छायेव पुरो मूलं वनस्पते ॥ १ ॥ स्मर्तव्योऽह त्वया कान्ते न स्मरिष्याम्यह तव । स्मरण चेतमो धर्मस्तचेतो भवदाहृतम् ॥ २ ॥ त्वया मम समेतस्य कल्या अपि ममाममा । भवत्या विप्रयुक्तस्य कल्पकल्पः क्षणोऽपि मे ॥ ३ ॥ यत.प्रभृति ते कान्त मुखमालोकित मया । काम. काम ममाङ्गानि व्यप्रयत्यमितः शरैः ॥ ४ ॥ तपति तनु- गात्रि मदनस्त्वामनिशं मा पुनर्दहत्वेव । ग्लपयति यथा शशाङ्क न तथा हि कुमुद्वती दिवस ॥ ५ ॥ किमकारि मन्दमतिना रतिपतिना कामतन्त्रनिपुणेन । स्यूतासि हरि- णनयने हन्त हृदि स्नेहन्तुना न तनौ ॥ ६ ॥ कृष्णा ते कचसंहतिरम्बुजनयने तवाधरः शोण । त्व सुरतरङ्गिणी कथमभितस्तापी न ते वियोग स्यात् ॥ ७ ॥ दूर मुक्ता- लतया बिससितया विप्रलोभ्यमानो मे । हंस इव दर्शि- ताशो मानसजन्मा त्वया नीत. ॥ ८ ॥ स्निग्धमालप सुरूक्षमेव वा त्वत्कथैव सखि मे रसायनम् । शीतलं सलिलमुष्णमेव वा पावक हि शमयेदसशयम् ॥ ९ ॥ स्वप्नेऽपि देवि रमसे न मया विना त्वं स्वापे त्वया विर- हितो मृतवद्भवामि । दूरीकृतासि विधिदुर्ललितैस्तथापि जीवत्यवेहि मन इत्यसवो दुरन्ता ॥ १० ॥ वल्गत्कचानि वलनासहमध्यमानि कण्ठोदयत्कलरुतानि गल्त्कुचानि । आस्वादताधरदलान्यलसेक्षणानि तान्येव तन्वि सुरतानि तव स्मरामि ॥ ११ ॥ अद्यापि सुन्दरि तवाननचन्द्रबिम्बं बन्दीकृताम्बुजयुगं परिचुम्ब्य चेतः । त्वत्सगमोद्भवसुखं तनुते तथापि वैर करोति करुणाविकलो विवेकः ॥ १२ ॥ त्वदीयमुखपङ्कज यदि विवोरलं वार्तया तवाधरसुधा यदा भवति कि सुधा नो सुधा । त्वदङ्कपरिरम्भण भण कृतं सुधागाहनैस्त्वदीयदृगनुग्रहस्तदपि धिग्धिगैन्द्र पदम् ॥ १३ ॥ भवतु विदित व्यर्थालापैरलं प्रिय गम्यता तनु- रपि न ते दोषोऽस्माक विधिस्तु पराङ्मुख. । तव यदि तथाभूतं प्रेम प्रपन्नमिमा दशा प्रकृतिसरले का न पीडा गते हृतजीविते ॥ १४ ॥ यदिन्दोर्लक्ष्मीस्ते वदनकमले वासमकरोत्तम् स्तोमस्थेमा तव तरुणि धम्मिल्लमभजत् । अनुप्राप्ता हारावलिमपि च तारावलिरुचि शरण्यायाः कस्ते

---

१ सायङ्काले २ कोमलाङ्गि