सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

तमोवर्णनम्

२९७

---

तेजोपहारिण । स्वामिनो निर्विवेकस्य तमसाश्च किमन्तरम् ॥ २ ॥

आपूरितमिदं श्यामतमसतमसैरिलम् । ब्रह्माण्डमण्डल भाति सकज्जलकरण्डवत् ॥ ३ ॥

तनुलग्ना इव ककुभ क्ष्मावलय चरणचारपात्रमिव । वियदपि चालिकदघ्नं मुष्टिग्राह्य तम कुरुते ॥ ४ ॥

अम्बरविपिनम्बिदानी तिमिरवराहोऽवगाहते जलवेः । रोमसु यटस्य लब्धास्तारकजलबिन्दवो भान्ति ॥ ५ ॥

घटितमिवाञ्जनपुञ्जैः पूरितमिव मृगमदक्षोदैः । ततमिव तमालतरुभिर्वृतमिव नीलांशुकैर्भुवनम् ॥ ६ ॥

औषसातपमयादपलीन वासरच्छविविरामपटीय । सनिपत्य शनकैरिव निम्नादन्धकारमुदवाप समानि ॥ ७ ॥

एकतामिव गतस्य विवेक. कस्यचिन्न महतोऽप्युपलेभे । भास्वता निदधिरे भुवनानामात्मनीव पतितेन विशेषा. ॥ ८ ॥

रञ्जिता नु विविधास्तरुशैला नामितं नु गगनं स्थगित नु । पूरिता नु विषमेषु धरित्री संहृता नु ककुभस्तिमिरैण ॥ ९ ॥

रात्रिरागमलिनानि विकास पङ्कजानि रहयन्ति विहाय । स्पष्टतारकमियाय नमःश्रीर्वस्तुमिच्छति निरापदि सर्व. ॥ १० ॥

नोर्ध्वमीक्षणगतिर्न चाप्यधो नाभितो न पुरतो न पृष्ठत । लोक एष तिमिरौघवेष्टितो गर्भवास इव वर्तते निशि ॥ ११ ॥

शुद्धमाविलमवस्थित चलं वक्रमाजंवगुणान्वितं च यत् । सर्वमेव तमसा समीकृतं धिङ्महत्त्वमसता हतान्तरम् ॥ १२ ॥

पिर्दधति ^१तिमिरे^२ समस्तलोक प्रलयमहाब्धिनिभे भृतोच्चनीचे। व्यरुचदुडुगणो वैलक्षरोचिर्र्बहुविधफेनसमूहत्तुल्यरूप. ॥ १३ ॥

पतिते पतङ्गमृगराजि निजप्रतिबिम्बरोषित इवाम्बुनिधौ । अथ नागयूथमलिनानि जगत्यरितस्तमांसि परितस्तरिरे ॥ १४ ॥

व्यसरन्नु भूधरगुहान्तरत. पटलं बहिर्बहलपङ्करुचि । दिवसावसानपटुनस्तमसो बहिरेत्य चाधिकमभक्त गुहा. ॥ १५ ॥

किमलम्बताम्बरविलघ्रमध. किमवर्धतोर्ध्वमवनीतकत । विससार तिर्यगथ दिग्भ्य इति प्रचुरीभवन्न निरधारि तम. ॥ १६ ॥

स्थगिताम्बरक्षितितले परितस्तिमिरे जनस्य दृशमन्धयति । दृधिरे रसाञ्जनमपूर्वमत. प्रिय वेश्मवर्त्म सुदृशो ददृशु ॥ १७ ॥

अवधार्य कार्यगुरुतामभवन्न भयाय सान्द्रतमसन्तमसम् । सुतनो. स्तनौ च दयितोपगमे तनुरोमराजिपथवेपथवे ॥ १८ ॥

ददृशेऽपि भास्कररुचाहि न य. स तमी तमोभिरभिगम्य तताम् । युतिमग्रहीद्ग्रहगणो लघव. प्रकटीभवन्ति मलिनाश्रयत. ॥ १९ ॥

अनुलेपनानि कुसुमान्यबला कृतमन्वय. पतिषु दीपशिखाः । समयेन तेन चिरसुप्तमनोभवबोधनं समवबोधियत ॥ २० ॥

विवस्वतानायिषतेव मिश्रा. खगोऽसँहृक्षेण सम जनानाम् । गावोऽपि नेत्रापरनामधेयास्तेनेदमान्ध्यं खलु नान्यकारं ॥ २१ ॥

चरमगिरिनिकुञ्जमुष्णभानौ भगवति गच्छति विप्रयोगखिन्ना । मुकुलितनयनाम्बुजा धरित्री वपुषि बभार तमांसि शैवलानि ॥ २२ ॥

काश्मीरगौरवपुषामभिसारिकाणामाबद्धरेखममितोरुचिमञ्जरीभि । एतत्त्मालदलनीलतम तमिस्र तत्प्रेमहेमेमनिकषोपलता तनोति ॥ २३ ॥

उद्गामदिग्द्विरदचञ्चलकर्णपूरगण्डस्थलोञ्चलदलस्तवकाकृतीनि । मीलन्नभासि मृगनाभिममानभासि दिक्कन्दरेषु विलसन्ति तमांसि ॥ २४ ॥

सिन्धो सुधाशुशल परिगृह्य सध्याक्षोमकरी निपत्तिताम्बरभूरूहाग्रे । चञ्चुपुटेन चपलेन तया विकीर्णास्तारगामिषेण पतिता इव पक्षखण्डा ॥ २५ ॥

व्यसनिन इव विद्या क्षीयते पङ्कजश्रीर्गुणिन इव विदेशे दैन्यमायान्ति भृङ्गा । कुनृपतिरिव लोके पीडयत्यन्धकारो धनमिव कृपणस्य व्यर्थतामेति चक्षु ॥ २६ ॥

इदं नभसि भीषणभ्रमदुलूककोलाहलैर्निशाचरविलासिनीनिवहदत्तनेत्रोत्सवम् । प्ररिस्फुरति निर्भरप्रचुरपङ्कमोल्हसदग्राहकुलमासलप्रबलबन्धमन्ध तम. ॥ २७ ॥

पुर पूर्वमेव स्थगयति ततोऽन्यामपि दिश क्रमात्कामन्रिद्रुमपुरविभागास्तिरयति । उपेत. पीनत्व तदनु भुवनसेक्षणपथ तम सघातोऽय हरति हरकण्ठद्युतिहर. ॥ २८ ॥

अमुष्मिन्ध्वान्तद्रुमकुहरनीरन्ध्रभरिते तम.खण्डे पिण्डीकृतबहलकालायसघने । ^१यैतामद्यास्माकं कथमपि पुरोन्यस्तचरणं निमेषेऽप्युन्मेषे नहि नहि विशेषो नयनयो. ॥ २९ ॥

^२काँकोलः कलकण्ठिका कुवलय ^३काँदम्बिनी कर्दम. कंसारि ^४कॅबरी ^५कृपाणलतिका कस्तूरिका कज्जलम् । कालिन्दी कषपट्टिका ^६र्करिघटा कामारिकण्ठस्थली यस्यैते ^७र्करदा भवन्ति सखि तद्वन्दे विनिद्रं तम ॥ ३० ॥

कि भूमौ परित. स्फुरन्ति करिण. कस्तूरिकाया रसै. सिक्ता. कि निखिला दिश. किमखिल लिस मषीभिर्नभ । कि व्याए भुवन समस्तमपि च श्रीकण्ठकण्ठत्विषा कालिन्दीजलकान्तिभाजि निबिडे जातेऽन्धकारेऽधुना ॥ ३१ ॥

सद्यः सान्द्रमषीविलुप्तककुभ. क्षिग्धेन्द्रनीलद्रवव्यामीलन्नभसो निरन्तरमिलन्नीलीरसश्च्योतिन. । एते कोकिलकायकालिमहृतो लुम्पन्ति वृत्ति दृशोरुन्निद्राञ्जनपुञ्जमेचकरुचो ^८भीमास्तम प्रक्रमा ॥ ३२ ॥

चिन्वञ्चौरैश्चिकीर्षितानि घटयद्द्वेताल गोष्ठीसुखं तन्वानं ^९शैवसाधनोत्सवसरस निर्व्याजवीरात्मनाम् । कुर्वत्कामुकशानुसमनसा गुप्ताङ्गनासंगमं दृप्यत्कोकिलकालकण्ठमलिनं

---

१ तिरोधति सति
२ अन्धकारे
३ ववलकान्ति
४ किरणा
३८ सु र भा.
१ गच्छताम्
२ विषभेद
३ मेघपङ्कि
४ केशपाश
५ खङ्ग-लतिका
६ गजसमूह
७ करप्रदा
८ कर्तव्यकर्मणि
९ प्रेतसाधनविधि