सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

मध्यरात्रक्रीडावर्णनम्, प्रभातवर्णनम् ३२३

प्रवर्तितचुम्बना पुलकपद्मया तत्त्वं मत्वा मुग्वादहृत्तानना।
कृतकशयनो निद्राग्लोऽसीत्युदीर्य कलं वधूर्वणितमधरं कृत्वा
दन्तैरपूरयत स्पृहाम् ॥ ५ ॥

प्रभातवर्णनम्

ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपु शशी । दध्रे कामपरि-
क्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम् ॥ १ ॥ कुक्कुटे कुर्वति क्काण-
माननं श्लिष्टयोस्तयोः । दिवाकरकराक्रान्तं शशिकान्तमिवा-
बभौ ॥ २ ॥ विकसितसकुचितपुनर्विकस्वरेष्वम्बुजेषु
दुर्लक्ष्याः । कलिकाः कथयति नूतनविकासिनीर्मधुलिहामर्घः
॥ ३ ॥ प्रियवसतेरपयान्त्यो मिथ करम्बितकराम्बुजन्मानः ।
करजपदव्रणविरलस्तनपुलकममू किमपि विवदन्ते ॥ ४ ॥
आश्लेषशेषा रतिरञ्जनानामामोदशेषा कुचकुङ्कुमश्रीः । तूणीर-
शेषः कुसुमायुधोऽपि प्रभातशेषा रजनी बभूव ॥ ५ ॥
नभोवन नक्तमसौ विगाह्य नक्षत्रसेनासहितः शशाङ्कः ।
कगभ्रलभ्मान्कतिचित्प्रहृत्य पान्थान्प्रभाते प्रपलायतेऽद्य ॥६॥
चन्द्रकान्तगलदम्बुनाधुना हा चकोरनयने समाश्रिते ।
कोकलोकहृदयानलं पुन सूर्यकान्तमणिमाश्रयत्यहो ॥ ७ ॥
संनिगृह्य चिकुर तमोगयं यामिनी तदनु केलिविच्युतम् ।
कुर्वती श्रवसि चन्द्रमण्डल कुण्डल गगनकेलिमुज्झति
॥ ८ ॥ तरुणा दिवाकरमयूखमञ्जरीमरुणामशोकशिखरा-
वलम्बिनीम् । कमनीयपुष्पमनसा समाश्रिता मधुपे विड-
म्बयति मञ्जुभाषिणीम् ॥ ९ ॥ प्राची दिगम्बरमणौ दयिते
विभाते प्रान्तेऽम्बर स्पृशति वासकसजिकेयम् । धीरा
जगाद रमणस्य न भूषणानि रोषादरुणा त्यजति तारक-
भूषणानि ॥ १० ॥ यात्येकतोऽस्तशिखरं पतिरोषधीनामावि-
ष्कृतारुणपुर सर एकतोऽर्कः । तेजोद्वयस्य युगपद्व्यसनो-
दयाभ्या लोको नियम्यत इवैष दशान्तरेषु ॥ ११ ॥
अन्तर्हिते शशिनि सैव कुमुद्वतीय दृष्टि न नन्दयति संस्मर-
णीयशोभा । इष्टप्रवासजनितान्यबलाजनेन दु खानि नून-
मतिमात्रदुरुद्वहानि ॥ १२ ॥ प्रालेयमिश्रमकरन्दकरालकोशै
पुष्पै. सम निपतिता रजनी प्रबुद्धे । अर्कांशुभिन्नमुकुलोदर-
सान्द्रमन्धसमूचितानि कमलान्यलय पतन्ति ॥ १३ ॥
दिङ्मण्डलीमुकुटमण्डनपद्मरागरत्नाङ्कुरे किरणमालिनि गर्भि-
तेऽपि । सौरभ्यप्रसुसिकमधुव्रतचक्रवालवाचालपङ्कजजनी-
सरसाः सरसः ॥ १४ ॥ पीत्वा भृशं कमलकुड्मलशक्ति-
कोषा दोषातनी तिमिरवृष्टिमथ स्फुटन्त । निर्यन्मधुव्रत-
कदम्बमिषाद्वमन्ति बिभ्रन्ति कारणगुणानिव मौक्तिकानि
॥ १५ ॥ आपाटलै. प्रथममङ्कुरितैर्मयूखैरद्यापतिः प्रथम-
शैलविहारिणीनाम् । सोऽयं करोति सुरपुङ्गवसुन्दरीणा
कर्णेषु कल्पतरुपल्लवभङ्गलक्ष्मीम् ॥ १६ ॥ अन्यत्र यापित-
निशं परिलोहिताङ्गमन्‍याङ्गनागतमिवागतमुष्णरश्मिम् ।
प्रातर्निर्रीक्ष्य कुपितेव हि पद्मिनीमुत्फुल्लहल्लकलुलोहित-
लोचनाभूत् ॥ १७ ॥ का कावला निधुवनश्रमपीडिताङ्गी
निद्रा गता दयितबाहुलतानुबद्धा । सा मा तु यातु भवनं
मिहिरोद्गमोऽय संकेतकवाक्यमिति काकचया वदन्ति ॥ १८ ॥
दिशि दिशि मृगयन्ते वल्गुना घासमेते मुहुरपगतनिद्राः
संस्रयो हेषितेन । अयमपि च सरोषे कामिभि. श्रूयमाणो
नंदति मधुरतारं ताम्रचूडो विहग. ॥ १९ ॥ अविरतमवि-
रामा रागिणा सर्वगत्र नवनिधुवनलीला. कौतुकेनाभिवीक्ष्य ।
इदमुदवमितानामस्फुटालोकसपन्नयनमिव सनिद्रं घूर्णते
दैपमर्चि ॥ २० ॥ रतिरभसविलासाम्यासतान्तं न याव-
न्नयनयुगममीलत्तावदेवावृतोऽसौ । रजनिविरतिंशींसी कामि-
नीना भविष्यद्विरहविहितनिद्राभङ्गमुच्चैर्मृदङ्ग. ॥ २१ ॥
प्रहरकमपनीय स्वं निदिद्रासतोच्चै प्रतिपदमुपहूत. केन-
चिजागृह्रीति । सुहुरविशदवर्णा निद्रया शून्यशून्या दददपि
गिरमन्तर्बुध्यते नो मनुष्य. ॥ २२ ॥ विपुलतरनितम्बा-
भोगरुद्धे रमण्याः शयितुमनधिगच्छञ्जीवितेशोऽवकाशम् ।
रतिपरिचयनश्यन्नैद्रतन्द्रः कथंचिद्गमयति शयनीये शर्वरीं
किं करोतु ॥ २३ ॥ द्रुततरकरदक्षा क्षिसवैशाखशैले
दधति दधनि धीरामारवान्वारिणीष । शशिनमिव सुरौघाः
सारमुद्धर्तुमेते कलशिमुदधिगुर्वी बद्धवा लोडयन्ति ॥ २४ ॥
परिशिथिलितकर्णग्रीवमामीलिताक्षः क्षणमयमन्भुभूय स्वप्न-
मूर्ध्वञ्चुरेव । रिरसयिषति भूयः शष्पमग्रे विकीर्ण पटुतरचप-
लौष्ठः प्रस्फुरत्घोथमश्व. ॥ २५ ॥ कृतधवलिमभेदै. कुङ्कु-
मेनेव किञ्चिन्मलयहुरजोभिर्भूषयन्पश्चिमाशाभू । हिम-
रुचिररुणिन्रा राजते रज्यमानैर्रजरठकमलकन्दच्छेदगौरैर्मयूखैः
॥ २६ ॥ शिशिरकिरणकान्त वासरान्तेऽभिसार्य श्वसनसुरभि-
गन्धिः साप्रतं सत्वरेव । व्रजति रजनिरेशा तन्मयूखाङ्ग-
रागैः परिमिलितमनिन्द्यैरम्बरान्तं वहन्ती ॥ २७ ॥ व्रजति
विषयमक्ष्णामंशुमाली न यावत्तिमरमखिलमस्तं तावदेवा-
रुणेन । परपरिभवि तेजस्तन्वतामाशु कर्तुं प्रभवति हि
विपक्षोच्छेदमेग्रेसरोऽपि ॥ २८ ॥ विगततिमिरपङ्कं पश्यति
व्योम यावद्भवति विरहखिन्नः पक्षती यावदेव । रथचरण-
समाहस्तावदौत्सुक्यनुन्ना सरिदपरतटान्तादागता चक्र-
वाकी ॥ २९ ॥ अरुणजलदराजीमुग्धहस्ताग्रपादा बहुल-
मधुपमालाकज्जलेन्दीवराक्षी । अनुपतति विरावै. पत्रिणा
व्याहरन्ती रजनिमचिरजाता पूर्वसन्ध्या सुतेव ॥ ३० ॥
अयमुदयमहीभृन्मूर्ध्नि पाणि गृहीत्वा दिवसपतिरहौषी-

---

१ अश्वा २ शब्दं करोति ३ कुक्कुट ४ ऊर्ध्वजानु