सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

३२२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

भरस्तत्याज बन्धं ययौ काञ्ची निर्गुणता निरञ्जनदृशा
हर्म्या समासादिता । नीरागोऽधरपल्लवश्च गुरुणा केनापि
गौराङ्गि ते शङ्के शम्बरशासनोंपनिषदा तत्त्वावबोध कृत
॥ २९ ॥ तन्द्रालुन्दिलशोणलोचनयुग दष्टाङ्गदन्तच्छद्
पर्यस्तालकवल्हि घर्मपटलप्रोद्भिन्मपत्रावलि । जृम्भोद्धृम्भित-
सीधुसौरभमिलद्भृङ्गीमिरङ्गीकृतस्तोत्रं शंसति वृत्तमेव रजनी-
वृत्तान्तमेणीदृशः ॥ ३० ॥ स्वामिन्भङ्गुरयालक सतिलक
भाल विलासिन्कुरु प्राणेश त्रुटितं पयोधरतटे हार पुन
र्योजय । इत्युक्त्वा सुरतावसानसमये संपूर्णचन्द्रानना
स्पृष्टा तेन तथैव जातपुलका प्राप्ता पुनर्मोहनम् ॥ ३१ ॥
व्यालोल· केशपाशस्तर लितमलकैः स्वेदलोलौ कपोलौ क्लिष्टा
बिम्बाधरश्री. कुचकलशरुचा हारिता हारयष्टि. । काञ्ची
काचिद्गतासा स्तनजघनपद पाणिना छादयन्ती भूषाहीनापि
काचित्प्रियहृदयमहो प्रीणयत्येव मुग्धा ॥ ३२ ॥ सव्यासव्यो-
रुबाहुव्यतिकरमधुर कूर्परन्यस्तशीर्षे ससक्तास्रान्जयुग्मश्वसित-
हतचलच्चारुनासाविभूषम् । भूयो निद्रातिरेकात्क्रमशिथिल-
भुजाश्लेषदत्तावकाशोच्छासोदञ्चत्कुचाग्रप्रतिहतहृदयं शेरतेऽमी
रतान्ते ॥ ३३ ॥ व्यामिश्रैकैकबाहु प्रवलितपृथुलैकैकचारू-
रुकाण्ड दष्टा दष्टाधरोष्ठ दर्शितलतनुश्लेषमालिङ्ग्य कान्ताः ।
श्वसद्भिःश्वासवेगस्फुरितगुरुकुचद्वन्द्वसङ्घष्टवक्षाः श्रान्त· शेते
रतान्ते सुखमिह सुकृती लीलया कामिलोकः ॥ ३४ ॥

चन्द्रास्तसमयवर्णनम्

कलङ्कदाशो गगनाम्बुराशौ प्रसार्य चन्द्रातपतन्तुजालम् ।
लग्नोडुमीनांलघु सजिघृक्षुश्चन्द्रप्लवस्थश्वरमान्धिमेति ॥ १ ॥
असौ हि दत्त्वा तिमिरावकाशमस्त ब्रजत्युन्नतकोटिरिन्दुः ।
जलावगाढस्य वनद्विपस्य तीक्ष्णं विषाणाग्रमिवावशिष्टम्
॥ २ ॥ वृन्देन तारावलितण्डुलाना मङ्केन च श्रीफलपल्लवेन ।
अभ्यर्च्य जोगेश्वरमिन्दुबिम्ब विसर्जयन्येष नभोमुनीन्द्र.
॥ ३ ॥ मन्दप्रभिर्मधुरैर्यमोपला दर्शितैश्रथयु चाभवत्तम. ।
दृष्टयस्तिमिरजं सिषेविरे दोषमोषँधिपतेरसन्रिधौ ॥ ४ ॥
अरुणकिरणजालैरन्तरिक्षे गतर्ते चलति शिशिरवाते मन्द-
मन्दं प्रभाते । युवतिजनकदम्बे नाथमूक्तौष्ठबिम्बे चरम-
गिरिनितम्बे चन्द्रबिम्बं ललम्बे ॥ ५ ॥ जरठ इव मलीलो
जर्जराग्रेर्मयूखै· स्खलति शिशिरभानु पश्चिमाम्भोधिपारे ।
श्लथगरुत इवाभूत्तत्र तत्रान्तरिक्षे विरलविरलभास. कि च
तारा लुठन्ति ॥ ६ ॥ चरमगिरिकुरङ्गीशृङ्गकण्डूयनेन
स्वपिति सुखमिदानीमन्तरिन्दोः कुरङ्ग· । परिणतरविगर्भ-
व्याकुला पौरहूती दिगपि घनकपोतीहुंकृतै कुप्यतीव
॥ ७ ॥ उदयमुदितदीप्तियाति य. सगतौ मे पतति न वर-
मिन्दु सोऽपरामेष गत्वा । क्षितरुचिरिव सद्य साम्यसूय
प्रभेति स्फुरति विशदमेषा पूर्वकाष्ठाङ्गनाया ॥ ८ ॥ नव-
कुमुदवनश्रीहासकेलिप्रसङ्गादभिकरुचिरशेषामप्युषा जाग-
रित्वा । अयमपरदिशोऽङ्के सुश्वति स्तस्तहस्तः शिशयिषुरिव
पाण्डुम्लानमात्मानमिन्दु ॥ ९ ॥ सपदि कुमुदिनीभि-
मीलितं हा क्षपापि क्षयमगमदपेतास्तारकास्ता. समस्ता. ।
इति दयितकलत्रश्चिन्तयन्नङ्कमिन्दुर्वहति कृशमशेषं भ्रष्टशोभ
शुचेव ॥ १० ॥ प्रकदमलिनलक्ष्मा मृष्टपत्रावलीकैरधिगत-
गतिशोमै. प्रत्युष.प्रोषितश्री· । उपहसित इवासौ चन्द्रमाः
कामिनीना परिणतशरकाण्डापाण्डुभिर्गण्डभागैः ॥ ११ ॥
विकसितमुखी रागासङ्गाद्गलत्तिमिरावृतिं दिनॅकरकरस्पृष्टा-
मैन्द्री निरीक्ष्य दिशं पुर । जरठलवलीपाण्डुच्छायो भृश
कलुषान्तर श्रयति हरितं हन्त प्राचेतसी तुहिनद्युतिः
॥ १२ ॥ नक्षत्रक्षतिनायकोऽयमधुना रुद्ध. प्रभातागमे
सप्ताश्वेन बलीयसातिमहसा रोषारुणज्योतिषा । भ्रश्यद्धान्त-
शिरोरुहा प्रविगलत्तारा लिहारावलीमादाय क्षणदा प्रिया
क्षितिधर पाश्चात्यमारोहति ॥ १३ ॥ सश्लिष्टा सानुरागं
स्वकरपरिचयप्राप्तभूरिप्रसादा या पूर्वा मुक्तपूर्वा रविकर-
कलिता तामुदीक्ष्योन्मुतासु. । निस्तेजा पश्चिमाब्धौ
प्रविशति हि सता दुःसहो मानभङ्ग. कि वक्तव्य सिताशोः
स तु सैकलसता मण्डलस्यापि नेर्त्ता ॥ १४ ॥

मध्यरात्रक्रीडावर्णनम्

शमितनिखिलदीपे सुप्तनिद्रालुलोके रतपरवशचित्ता
मध्यरात्रे विबुद्धाः । प्रथमसुरतखिन्ना मुग्धिका बोधयन्तो
बहुदृढपरिरम्भै. कामुका. खेदयन्ति ॥ १ ॥ अनुनयम-
गृहीत्वा व्याजसुप्ता पराची रुतमथ कृकवाकोस्तारमाकर्ण्य
कैल्ये । कथमपि परिवृत्ता निद्रयान्धा किल स्त्री मुकुलित-
नयनैवाश्लिष्यति प्राणनाथम् ॥ २ ॥ चिररतिपरिखेदप्राप्त-
निद्रासुखाना चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः । अपरि-
चलितगात्रा. कुर्वते न प्रियाणामशिथिलभुजचक्रा श्लेषमेद
तरुण्य. ॥ ३ ॥ वदनशशिन. स्पर्शे शीतादिवागतवेपथु-
स्तनयुगलके भ्रान्त्वा तुङ्गे निविष्ट इव श्रमात् । ज्वलित-
मदनाङ्गारे तन्व्यास्ततो जघनस्थले सपुलकजल. पत्यु·
पाणिर्विलीन इवाभवत् ॥ ४ ॥ रतिकृति गते मायानिद्रा

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१ शिवम् २ मन्दीभूतसद्भिम् पक्षे,-रोगविशेष ३ धृतवन्त ४ सूर्यकान्ता ५ पुष्टत्वम्, पक्षे,-रोगविशेष ६ आन्ध्यम्, पक्षे,-रोगविशेष ७ चन्द्रस्य, पक्षे,-वैद्यस ८ हस
१ सूर्यहस्तलज्ञाम २ चन्द्र ३ नक्षत्राणाम्, पक्षे,-द्विजानाम् ४ नायक ५ निर्धर्यमुखी ६ प्रभाते