सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

प्रभातवर्णनम्, प्रभातवायुवर्णनम् । ३२५

---

सरोरुहवनश्रीकेलिकारा करा. ॥ ५३ ॥ द्वित्रैर्व्योम्नि पुराणमौक्तिकमणिरुच्छाये स्थित तारकज्योत्स्नापानमरालसेन वपुषा मत्ताश्चकोराङ्गना । यान्तोऽस्ताचलचूलमुद्धसमधुच्छत्र- च्छविश्चन्द्रमाः प्राची बालबिडाललोचनरुचा जाता च पात्रं ककुप् ॥ ५४ ॥ जाता. पक्वपलाण्डुपाण्डुमधुरुच्छाया- किरस्तारका. प्राचीमङ्कुरयन्ति किंचन रुचो राजीवजीवा- तव. । लूतातन्तुवितानवर्तुलमतो बिम्बं दधच्चुम्बति प्रात. प्रोषितरोचिरम्बरतलादस्ताचलं चन्द्रमा ॥ ५५ ॥ प्राची- विभ्रमकर्णिकाकमलिनीसंवर्तिका संप्रति द्वे तिस्रो रमणीय- मम्बरमणेर्धाम्नोच्चरन्ते रुच । सूक्ष्मोच्छ्वासमपीदमूत्सुकतया सभूय कोषाद्बहिर्निष्क्रामद्भ्रमरौघसम्भ्रमभरादम्भोजमुज्जृम्भते ॥५६॥ एकद्विप्रभृतिक्रमेण गणनामेषामिवास्तं यता कुर्वाणा समकोचयद्दशशतान्यम्भोजसंवर्तिका. । भूयोऽपि क्रमश. प्रसारयति ताः सप्रत्यमूनूद्यता संख्यातु सकुतूहलेव नलिनी भानो. सहस्रं करान् ॥ ५७ ॥ प्रत्यासन्नसुरेन्द्रसिन्धुरशिरः- सिन्दूरसान्द्रारुणा यत्तेजस्स्ररेणवो वियदित प्राचीनमाचि- न्वते । शङ्के संप्रति यावदभ्युदयते तत्तत्कुटङ्कोन्मजारज्य- द्बिम्ब्रजश्छटावलयितो देवस्तिवषामीश्वरः ॥ ५८ ॥ प्रत्यग्र- ज्वलित. पतङ्गमणिभिर्नीराजिता भानव. सावित्रा कुरुविन्द- कन्दलरुचः प्राचीमलंकुर्वते । प्रौढध्वान्तकरालितस्य वपुष- श्छायाछलेन क्षणादप्रक्षालितनिर्मलं जगदहो निर्मोक- मुन्मुञ्चति ॥ ५९ ॥ स्तोकोन्निद्रनिदाघदीधितिमहस्तन्द्रालु- चन्द्रातपास्तायन्ते ककुभो रथाङ्गगृहिणीगार्हस्थ्यगर्हाभिद. । अद्यापि श्वकुलायशंखिशिरसि स्थित्वा रुवन्तो मुहुस्तूर्णां प्रत्यभिजानते बलिभुजो भीताः स्वयूथ्यस्वरान् ॥६०॥ प्राचीं वासकसज्जिकामुपगते भानौ दिशा वल्लभे पश्यैता रुच्यः पतङ्गधषदामार्येयनाडिघमाः । लोकस्य क्षणदानिरङ्कुशरसो सभोगनिद्रागमो कोकद्वन्द्वकुमुद्वतीविपिनयोर्निक्षेपमातन्वते ॥ ६१ ॥ मालिन्य परिदृश्यते हिमरुचौ मन्दश्रियस्तारका. शीताः केचन सचरन्ति कमलामोदस्पृशो मारुता । आसी- दन्ति च चक्रवाकमिथुनान्यन्योन्यमुत्कण्ठया पादैस्ताडित- कैरवा मधुलिहो गच्छन्ति पद्माटवीम् ॥ ६२ ॥ किचिद्धि श्लथकेशवान्तकुसुमाः क्रीडाविलोलांशुका लुप्तांलुप्तशरीरचन्द- नतया लोकैकनेत्रोत्सवा. । समोगश्रमविह्वलेरवयवै. सकेत- शालांन्तराच्छिद्राशेषकषायितार्धनयना निर्यान्ति वाराङ्गना. ॥ ६३ ॥ मौरभ्ये चलिते रसे विगलिते चाशालिवर्गे गते म्लानातीव कुमुद्वतीयमधुना मूर्च्छा परामृच्छति । तामु- द्वीक्ष्य तथाविधा कमलिनी जाता प्रहासोन्मुखी हन्तोदीक्ष्य विपन्नवैरिवनिता का वा न संतुष्यति ॥६४॥ आलोकैरति- पाटलेरचरमा विस्तार्यद्भिर्दिश नक्षत्रद्युतिमाक्षिपद्भिरचिरादा- शङ्क सूर्योदयम् । पुञ्जीभूय भयादिवान्धतमस मन्ये द्विरेफ- च्छलान्मीलन्नीलसरोरुहोदरकुटीकोणान्तरे लीयते ॥ ६५ ॥ भिन्दानो मानिनीना पतिषु रुषमय हर्म्यपागावतेभ्यो वाचा- लत्वं ददान कवितृषु कविताप्रातिभ संदधानः । प्रातस्त्यस्तूर्- र्यनाद. स्थगयति गगनं मासल पाशुतल्पादखल्यादुत्थिताना नरवरकरिणा शृङ्खलासिञ्जितेन ॥६६॥ कुर्वन्नासुद्यपृष्ठो मुख- निकटकटीस्कन्धरोमा तिरश्ची लोलेनाहन्यमानस्तुहिनकण- मुचा चक्षता केशरेण । निद्राकण्डूकषायं कषति निविडित- श्रोत्रशुक्तिस्तुरङ्गरुवद्ङ्गत्वक्ष्माग्रलग्नप्रतनुबुसकण कोणमक्षणः खुरेण ॥ ६७ ॥ कोकानुद्वीवयन्त. पथि पथि कुलटामानस कम्पयन्त. प्रस्थातार प्रभाते प्रियतममबला गाढमालिङ्ग- यन्त । उत्थातुं चाङ्गमङ्गी कुलकमलदृशा कारयन्तो निशान्ते कूंकारा कुक्कुटाना मधुरधुरसमारम्भगम्भीरधीरा. ॥ ६८ ॥

प्रभातवायुवर्णनम्

लता पुष्पवतीं स्पृष्ट्वा स्नातो विमलवारिणा । पुन' सपर्क- गङ्गीव मन्द चरति मारुत. ॥ १ ॥ लवङ्गलतिकाभङ्ग- दयालुईक्षणानिल । कथमुन्मूलयत्येष मानिनीमानपर्व- तान् ॥ २ ॥ सुरतभरखिन्नपन्नगविलासिनीपानकेलिजर्ज- रितः । पुनरपि विरहश्वासैर्मलयमरुन्मासलीक्रियते ॥ ३ ॥ दरफुल्लकमलकाननसौरभसभारमन्थर. पवनः । दयितोरसि शयितामपि दयिता संतापयांचक्रे ॥ ४ ॥ भिक्षितकमल- कुटुम्बा. शिक्षितगजगामिनीगतयः । लक्षितहिमगिरिपादाः प्रातरमी मातरिश्वान. ॥ ५ ॥ आदाय बकुलगन्धानन्धी- कुर्वन्पदे पदे भ्रमरान् । अयमेति मन्दमन्दं कावेरीवारि- पावन. पवन ॥ ६ ॥ अपहाय शनैः पटीरवाटीरिह लाटी- जनमानलुण्ठनाय । समुदेति मनोजराजधाटीपरिपाटीपटुरेष गन्धवाह. ॥ ७ ॥ वासो विधूय स्तनयोरमुख्या. कपोल- कीर्णा कबरीमुदस्य । अवारित प्रोञ्छति वारिधारा मुखे मृगाक्ष्याः सुकृती समीरः ॥ ८ ॥ अरविन्दवृन्दमकरन्द- तुन्दिलो मरुदेति मन्दमिह मन्दराचलात् । सुरतान्ततान्त- सुदतीमतल्लिकाकबरीपरीमलझरीपरीवृत. ॥ ९ ॥ उत्सार्य कुन्तलमपास्य दुकूलकूलमुन्नाम्य बाहुलतिकामलसास्तरुण्यर । स्वेदाम्बुसिक्ततनव स्पृहयन्ति यस्मै तस्मै नम. सुकृतिने मलयानिलाय ॥ १० ॥ चोलाङ्गनाकुचनिचोलतलानुलीनो द्राकेरलीविरलकुन्तलकम्पलोलः । लाटीललाटतटशोषणमान- सोऽय फुल्लारविन्दघनबन्धुरपैति वायु. ॥११॥ वैभातिको मरु- दनुक्रमवर्धमानपद्माटवीपरिमलप्रसरानुमेयः । आयाति सोऽय- मलसोत्थितसारसाक्षीपुंभाववृत्यपुनरुद्यमसूनधारः ॥ १२ ॥ झञ्झानिलोऽपि सुरतान्तनितान्ततान्तकान्ताकुचान्तघनधर्म