सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

३२६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

मपाकरोति । भूयोऽभिलाषजननी पुनरन्यथैव खेदा- पनोदनकला मलयानलिस्य ॥ १३ ॥ विकचकमलगन्धै- रन्धयन्भृङ्गमालाः सुरभितमकरन्दं मन्दमावाति वातः । प्रमदमदनमाद्यद्यौवनोद्दामरामारमणरभसखेदस्वेदविच्छेददक्षः ॥ १४ ॥ स्तनपरिसरभागे दूरमावर्तमानः स्फुटतनिनिमि मध्ये किंचिदेव स्खलन्तः । वधुरलघुनितम्बाभोगरुद्धा वधूना निधुवनरसखेदच्छेदिनः प्राह्लवाताः ॥ १५ ॥ दर- विगलितमल्लीवल्लिविभ्रष्टपरागप्रकटितपटवासैर्वासयन्काननानि । इह हि दहति चेतः केतकीगन्धबन्धुः प्रसरदसम- बाणप्राणवद्गन्धवाहः ॥ १६ ॥ सललितमलकाना वल्लरी- र्नर्तयन्तो मधुरसुरभिमुखाव्लोच्छ्वासगन्धानुबन्धाः । नवतर- रतभाजा योषिता खेदबिन्दून्सतृष इव पिबन्तो वान्ति मन्द समीराः ॥ १७ ॥ उपसि मलयवासी जालमार्गप्रविष्टो विकचकमलरेणू व्याकिरन्मोहचूर्णम् । सपदि शमितदीपे वायुचोरो वधूना हरति सुरतखेदस्वेदमुक्ताफलानि ॥ १८ ॥ कुसुमपरिमलेनामोदितार्लिंलताना वलितकिसलयाना लास- लीलोपदेशा । लुलितकमलबृन्दः शीकरासारवोढा मृदुमलय- समीरो वाति वैभातिकोऽयम् ॥ १९ ॥ विलुलित- कमलौघः कीर्णवल्लीवितानः प्रतिवनमवधूताशेषशाखिप्रसूनः । क्वचिदद्यमनवस्थः स्थाणुतामेति वायुर्वनकुसुमविमर्दोद्गन्धि- वेश्मान्तरेषु ॥ २० ॥ पुरातनपरीमलप्रकरमेदुरा मारुता न वान्ति मुकुलीभवत्कुसुदगर्भलीना इव । चरन्ति नवसौरभाः पुनरमी समीराङ्कुराः सजृम्भणसरोजिनीसरसिजास्यमुक्ता इव ॥ २१ ॥ अमी तटसमीपनिर्झरतरङ्गरिङ्गत्ययो जडीकृत- पटीरभूरूहकुटीरसंचारिणः । मनो विधुरयन्ति मे मलय- मेखलामेदुरादुरासदवनप्रियप्रियतमारुता मारुताः ॥ २२ ॥ लताकुञ्जे गुञ्जन्मधुपदलिपुञ्जं चपलयन्समालिङ्गन्नङ्गं दृढतर- मनङ्गं प्रबलयन् । मरुन्मन्दं मन्दं दलितमरविन्दं तरलयन्ग्जो- वृन्दं विन्दन्किरति मकरन्दं दिशि दिशि ॥ २३ ॥ अनन्य- क्षुण्णश्रीमलयवनजन्मायमनिलो निपीय खेदाम्बु क्षरमरकर- समुक्तविभवम् । विदर्भाणा भूरि प्रियतमपरीरम्भरभस- प्रसङ्गादङ्गानि द्विगुणपुलकासङ्गि तनुते ॥ २४ ॥ वृथा धूलीधाराः परिकिरसि वात्याः प्रथयसे नवावेगः कोऽय पवन तव हा नन्वसमये । रतान्तश्रान्ताभिः स्तिमितनयनान्ता- भिरनिशं स्मृतौ यत्कान्ताभिर्न सुलभतरः कापि च भवान् ॥ २५ ॥ वारंवारं धुतकुसुमितारण्यरेवातटे वा सेवापुण्यं परिणतमिद तावक तर्कयामि । यत्त्वा मत्वान्तिकमुपगतं कामवामाभिरामा रामाः स्वैरं कुचकलशतो वस्त्रमुत्सार- यन्ति ॥ २६ ॥ चूतश्रेणीपरिमलमुषश्चञ्चरीकानुयाता भूयो भूयः कुवलयकुटीकोटरे लीयमानाः । मन्दं मन्दं सुरत- विरतौ वान्ति सीमन्तिनीना गण्डाभोगश्रमजललवग्राहिणो गन्धवाहाः ॥ २७ ॥ रामाणा रमणीयवक्त्रशशिनः स्वेदोद्- बिन्दुप्लुतो व्यालोलालकमञ्जरी. प्रचलयन्धुन्वन्नितम्बाम्ब- रम् । प्रातर्वाति मधौ प्रकामविकसद्भाजीवराजीरजःपुञ्जामो- दमनोहरो रतिरसग्लानि हरन्मारुतः ॥ २८ ॥ उत्सिक्तः कुसुमासवैः कुमुदिनीं रोजप्रिया पुँष्पिणीमालिङ्ग्यन्निशि निर्भय परिचय कुर्वन्पुनः पैल्लवैः । यावत्स्रैज्सौरभखम- खिलं गृर्हेल्लँघु प्रस्थितस्तावत्कैल्य उपस्थिते मरुदयं विश्वव- ग्मयाद्भावति ॥ २९ ॥ अधोत्सङ्गवसद्भुजंगकवलक्लेशादि- वेशाचलप्रालेयप्लवनेच्छयानुसरति श्रीखण्डशैला निलः । कि च स्निग्धरसालमाँलिमुकुलान्यालोक्य हर्षोदयादुन्मीलन्ति कुहूः कुहूरिति कलोत्तालाः पिकाना गिरः ॥ ३० ॥ नारीणा मृगनाभिकुङ्कुमरसप्रक्षालनश्यामलामसंभोगश्रमशीकरान्यरिहर- न्नाकम्पयन्कुन्तलान् । पुष्पामोदमनोरमान्विगलितारतन्म्भो- जगन्धं वहन्प्रातस्त्यः पवनो वहत्ययमल शान्तप्रमोदप्रदः ॥ ३१ ॥ प्रातः सीमन्तिनीना निधुवनलुलित्तान्ससयन्केश- पाशानून्मीलत्पङ्कजान्तःपरिमलसुरभिः स्फारयन्कामलीलाः । स्वच्छावश्यायबिन्दून्दिशि दिशि विकिरन्स्थूलमुक्ताफलाभा- न्धूलीभि केतकीना धवलितभुवनो वाति मन्दं नभस्वान् ॥३२॥ धुन्वानाश्चन्दनालीं बकुलमकुलजा धूलिमुद्धूलयन्त- श्चुम्बन्तश्चूतयूथीः परिमलबहलाश्चम्पकान्कम्पयन्तः । आरा- दारामसी मातघटितघटीयन्त्रनिर्मुक्तवारा धारामाघारयन्त- श्रमशमपटवो वान्त्यमी गन्धवाहाः ॥ ३३ ॥ कुप्यल्लोकेश- बाहुप्रकरनियमिताशेषलेखाम्बुजाक्षीशापक्षीणा. क्षरन्तः क्षणपरिकलिता केकिना कामिनीभिः । कार्णाटीना प्रकाण्डे मृगमदमसृणं केशपाशं स्पृशन्तः पम्पापातसम्पगा मलयज- मरुतो जातकम्पा पतन्ति ॥ ३४ ॥ कृत्वा कार्णाटकाम्ता- कुच कनकगिरिप्रान्तसचारलीला क्ष्मपामासाद्य पम्पापयसि वनभुवि क्षिप्तमल्लीरजस्काः । आकर्षन्तः पुरस्तान्निगडमिव कलध्वानपुष्पन्धयालीं धावन्त्येते मदान्धा मदननरपतेः सिन्धुरा गन्धवाहाः ॥ ३५ ॥ एते पाटीरवाटीनवविटपन- टीलास्यशिक्षानिदक्षा दोला खेलत्पुरन्ध्रीश्रमजलकणिकाजाल- पातिप्रताना. । सौरभ्यादापतद्भिर्मधुकरपटलैः पृष्ठतोऽनु- प्रयाताः कामाग्नेः स्फारर्घाव्याः पथिककुलवधूबुद्धवैराः समीराः ॥ ३६ ॥ एष क्रीडन्तताम्यत्कुसुमपुरवधूवक्त्रसौरभ्यबन्धुर्मुग्ध निद्राजडाना रसितमनुसरो द्राघयन्सारसानाम् । आवाल्य-

---

१ मत्त पक्षे,-सपृक्त २ चन्द्रप्रियाम्, पक्षे,-नृपप्रियाम् ३ पुष्पयुक्ताम्, पक्षे,-रजस्वलाम् ४ किसलयै, पक्षे,-विटै ५ पङ्क- जसौरभ कमलामौदस्तदेव स्व धनम् ६ सत्वरम् ७ प्रभाते ८ अग्निप्रज्वलनऋक्षु ९ प्रसारयन्