सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

संभोगाविष्करणम्, प्रियप्रस्थानावस्थाकथनम् ३२९

---

[स्तम्भ १]

मन्मथविवावालम्ब्य वेगं महत् । अस्माकं तु तदीयपाणि-
कमलेनोन्मोचयत्यंशुकं कोऽयं का वयमत्र किं च सुगतं
नैव स्मृतिर्जायते ॥ २० ॥ कान्ते तल्पमुपागते विगलिता
नीवी स्वयं बन्धनात्तद्वासः श्लथमेखलागुणवृतं किंचिन्नि
तम्बे स्थितम् । एतावन्मम्वि वेद्मि केवलमहं तस्याङ्गसङ्गे पुन
कोऽसौ काऽस्मि गतं नु वा कथमिति स्वल्पापि मे न स्मृतिः
॥ २१ ॥ गाढाश्लेषविवर्णचन्दनरज पुञ्जप्रभागादियं शय्या
संप्रति कोमलाङ्गि परुषत्यागेप्य मा वर्तसि । गाढाश्चग्रह
पूर्वमाकुञ्चनया पादाग्रसन्दष्टकेनाकृष्याम्बरमात्मनो यदुचितं
भूर्तेन तत्प्रस्तुतम् ॥ २२ ॥ निद्रातुन्दिललोचनोचनयुग
दन्नाडूढत्तच्छद् पर्यन्तालक्वलि घर्मपटलप्रामृष्टपत्रावलि ।
तुम्भाजम्भिनसीदुमौरभमिलङ्गीभिर्गीक्रीकृतसोत्र शमन्ति
वक्त्रमेव रजनीवृत्तान्तमेणीदृश ॥ २३ ॥

[प्रियप्रस्थानावस्थाकथनम्]

मुग्धा कान्तस्य यात्रोक्तिश्रवणादेव मूर्च्छिता । बुद्धा वक्ति
प्रिय दृष्ट्वा किं चिरेणागतो भवान् ॥ १ ॥ यामीति प्रिय-
पृष्टाया प्रियाया कण्ठलग्नयो । वचोजितवतोरासीद्बहि-
र्नि मरणे गण. ॥ २ ॥ बाष्पाकुलं प्रउषतोगृहिणि
निवर्तस्व कान्त गच्छेति । यात दपत्योर्द्दिनमनुगमनार्वधि
सरस्तीरे ॥ ३ ॥ यामि न यामीति वचे वदति पुरस्ता
त्क्षणेन तन्वङ्गया । गलितानि पुरोवलयान्यपराणि तथैव
दलितानि ॥ ४ ॥ मनसि निविशते स कोऽपि ताप
पणयिनि बाहुलतानरम्थितेऽपि । सरसिजमकरन्दगन्ध
बन्धुर्वहति यदेष शनैः शनैः समीर ॥ ५ ॥ कान्ते कथचि-
दूदितप्रयाणे क्षण विनमा विरहार्दिताङ्गी । तत समा-
लोक्य कदागतोऽसीत्याख्याय कान्ता मुदमाससाद ॥ ६ ॥
लज्जा विहाय रुदितं विसृष्टं पटान्ते मा गाम्वमित्युदितम-
ङ्गुलयो मुखेऽम्मा । स्थित्वा पुर पतितमेव निवर्तनाय
प्राणेश्वर व्रजसि किं न कृतं कृताज्ञया ॥ ७ ॥ गन्तुर्विध्वस्य-
दुदये हृदयेवरम् प्रत्यूपाशनिनिनादमजात कम्पा । निद्रा
जलैशिशिरिनेथनाञ्चजात कान्ता तडमशिखरे पतितै-
र्जहार ॥ ८ ॥ प्राणे वर किमपि जल्पति निर्गमाय क्षामोदरी
वदनमानमयाञ्चकार । दीं पुनर्निनृत्यमेत्य लतानिकुञ्ज-
मुन्मत्त कोकिल कूलानामतातान ॥ ९ ॥ गन्तु प्रिये वदति
नि श्वसिन न दीर्घमासीन्न वा नयनयोर्जलमाविरासीत् ।
आयुर्लिपि पठितुमेश्टेश परन्तु भालस्थलीं किमु करः समु-
पाजगाम ॥ १० ॥ पहरविरतौ मध्ये वाऽह्रस्ततोऽपि परेण
वा किमुत सकले यातेऽप्यह्नि प्रिय त्वमिहैष्यसि । इति

---

[स्तम्भ २]

दिनशतप्राय्य देश प्रियस्य यियासतो हरति गमनं बाला
लापैः सबाष्पझलज्झलैः ॥ ११ ॥ पितुरधिपुरं त्यक्ता
सख्यः समं निजबान्धवैर्न च परिचितिर्जाता पत्युर्गृहेऽपि
कयाचन । कतिपयदिनेोऽध्वन्यम्मिन् प्रिये प्रवरमत्यसौ कथयतु
मनस्तापं कस्मै नव नवकामिनी ॥ १२॥ मान्त्वप्रायैः प्रणय-
वचनैर्गन्तुमापृच्छमाने कान्ते तिर्यङ्नमितवदना रुन्वती
वाष्पपूरम् । दीर्घोच्छ्वासम्यगनविक्रन्तेोकम्पि नासापुटान्ता
सरयाशून्यं गणयति मृगीलोचना कङ्कणानि ॥१३॥ यामी-
त्युक्ते हृदयपतिना पञ्चशः शङ्खभूषा स्वेरं स्वेरं झटिति
गलिता पाणिपङ्केरुहाग्रात् । नो यास्यामीत्यनुपदमिया वाच-
माकर्णयन्त्यास्तन्व्या शेषा अपि चटचटेलेव भङ्ग समीयुः
॥ १४ ॥ आयाते श्रुतिगोचरं प्रियतमप्रस्थानकाले वलात्त-
ल्यान्त स्थित्या तया जनमल दृष्ट्वा चिर मुग्धया । सोच्छ्वासं
दृढमन्युनिर्भरगलद्वाष्पाम्बुधौतं तया म्व वक्त्र विनिवेश्य
भर्तृहृदये निःशब्दकं रुद्यते ॥ १५ ॥ दृष्ट कातरनेत्रया
चिरतर बद्धाञ्जलि याचित पश्चादंशुकपल्लवेन विधृतो नि
र्व्याजमालिङ्गित. । इत्याक्षिप्य समस्तमर्थमपृणो गन्तु प्रवृत्त
शठ. पूर्व प्राणपरिग्रहो दयितया मुक्तस्ततो वल्लभः ॥ १६ ॥
लया नांशुकपल्लवे भुजलता नो द्वारदेशेऽर्पिता नो वा पाद-
युगे तया निपतित तिष्ठेति नोक्तं वचः । काले केवल
मम्बुदालिमलिने गन्तुं प्रवृत्तः शठस्तन्व्या बाष्पजलौघकल्पि-
तनदीपूरेण रुद्ध प्रिय ॥ १७ ॥ दूर सुन्दरि निर्गतासि
नगरादेष द्रुमः क्षीरवानस्खादेव निवर्त्यतामिति शनैरुक्त्वा-
ध्वगेन प्रियाम् । गाढाश्लिङ्गनवकितस्तनतटाभोगस्फुटत्कञ्चुक
वीक्ष्योर स्थलमाश्रुपूरितहृश प्रस्थानभङ्ग कृत ॥ १८ ॥
यामि प्रेयसि वारिदागमदिने जानीहि मामागतं चिन्तां
चेतसि मा विधेहि कथयत्येवं सबाष्पे मयि । निःश्वासै
पवनायितं वरततोरङ्गैः कदम्बायितं कान्त्या केतकपत्रका-
यितमहो दृग्भ्या पयोदायितम् ॥ १९ ॥ यामीत्यप्रिय-
वादिनि प्रियतमे मुद्राम्रवत्कङ्कणं केलीसञ्चबहिर्गतेक्वचरणे
भूमौ शरीरस्थिति । अन्तर्धानगते पुनर्मृगदृशो वाच्या किमन्त्या
दशा लाजास्फोट इव स्फुटत्यविरलं हारोऽपि वामभ्रुव
॥ २० ॥ प्रस्थानं वलयैः कृतं प्रियसखैरसैरजस्रं गत धृत्या
न क्षणमासित व्यवसित चित्तेन गन्तुं पुरः । यातु निश्चित-
चेतसि प्रियतमे मर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवित-
प्रियसृहत्सार्थ किमु त्यज्यते ॥ २१ ॥ गच्छामीति मयो-
क्तया मुग्धदृशा निःश्वासमुद्रेकिण त्यंक्त्वा तिर्यगवेक्ष्य
बाष्पकलुषैणैकेन मा चक्षुषा । अद्य प्रेम मदर्पितं प्रियसखी-
वृन्दे त्वया बध्यतामित्थं स्नेहविवर्धितो मृगशिशुः सोत्प्रास-
माभाषित. ॥ २२ ॥ चिन्तामोहविनिश्चलेन मनसा मौनेन

---

पादटिप्पणी (Footnotes):

१ प्रवासगमनम् २ जागृना ३ अग्रिमकङ्कणानि ४ भग्नानि ५ कृशोन्गी ६ हरिणाक्ष्या
४२ सु र भा.