सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

वसन्तवर्णनम् ३३१

॥ १ ॥ रणत्कङ्कणाना अणन्नूपुरणा चलत्कुण्डलाना कणत्किङ्किणीनाम् । वधूना मुखाम्भोरुह द्रष्टुकामो रथ मन्थरचक्रबन्धुश्चकार ॥ २ ॥ विकसितसहकारभारहारिपरिमलपुञ्जितगुञ्जितद्विरेफ । नवकिसलयचारुचामरश्रीर्हरति मुनेरपि मानस वसन्त ॥ ३ ॥

वसन्तसमयस्वभावाख्यानम्

कोकिलश्चतशिखरे मञ्जरीरेणुपिञ्जर । गदितैर्व्यक्ततामेतिकुलीनश्चेष्टितैरिव ॥ ४ ॥ परिचुम्बति सश्लिष्य भ्रमञ्चूतमञ्जरीम् । नवसगमसहृष्ट कामी प्रणयिनीमिव ॥ ५ ॥ आम्रेपल्लविते स्थित्वा कोकिला मधुरस्वरम् । चुकूज कामिनाचित्तमाकर्षन्तीव दूतिका ॥ ६ ॥ सुमगे कोटिसरूयत्यमुपेत्यमदनाशुगै । वसन्ते पञ्चता त्यक्ता पञ्चतासीद्वियोगिनाम् ॥ ७ ॥ पैतङ्गापाकसमये पतङ्गेपतिविक्रमाः । पैतङ्गासोदये चेलु. पैतङ्गा इव वानरा ॥ ८ ॥ सहकारकुसुमकेसरनिकरभरामोदमूर्च्छितदिगन्ते । मधुरमधुविधुरमधुपे मधौ भवेत्कस्य नोत्कण्ठा ॥ ९ ॥ मलयानलमिलनोत्कटमदकलकलकण्ठकलकलाप. । मधुरमधुविधुरमधुपो मधुरयमधुना धिनोति धराम् ॥ १० ॥ किंशुककलिकांन्तर्गतमन्दुकलास्पर्धिकेसर भाति । रक्तनिचोलकपिहित धनुरिव जनुमुद्रितं वितनोः ॥ ११ ॥ आयातामधुरजनी मधुरजनीगीतिहृद्येयम् । अङ्कुरितः खरविटपीखर विट पीनस्तनीमबलाम् ॥ १२ ॥ अविरलकमलविकासः सकलालिमदश्च कोकलानन्दः । रम्योऽयमेति सप्रतिलोकोत्कण्ठाकर काल. ॥ १३ ॥ सपदि सखीभिर्निभृतंविरहवतीस्त्रातुमत्र भज्यन्ते । सहकारमञ्जरीणा शिखोद्गमग्रन्थयः प्रथमे ॥ १४ ॥ असौ मरुद्भिरुत्वतारुचेर्केसरप्रसन्नतार्राधिपमण्डलाग्रणीः । वियुत्कँरामातुरदृष्टिवीक्षितोवमन्तकालो हनुमानिवागतः ॥ १५ ॥ प्रसूनसङ्घैर्मकरन्दतोयं सलीलमादाय वसन्तकामी । वनस्थलीवामदृशामुखानि सिञ्चत्यसौ मन्दमरुत्करेण ॥ १६ ॥ व्यतीतकल्पेशिशिरैकवाल्ये सकल्पपुष्पोद्गमबन्धुराङ्गी । इयं लवङ्गीयुवभृङ्गमङ्गादुच्छूनगुच्छस्तनिकेव भाति ॥ १७ ॥ दत्तेजनोऽसौ खलु विद्यमानमविद्यमानं तु न कोऽपि तावत् ।वियोगिना पुष्पननश्रोक शोकप्रदोऽभूदितिचित्रमेतत्॥ १८ ॥ जगौ विवाहावसरे वनस्थलीवमन्तयो कामहुताशसाक्षिणि । पिकद्विज. प्रीतमना मनोरम सुहुर्मुहुर्मङ्गलमन्त्रमादरात् ॥ १९ ॥ रथस्थिताना परिवर्तनाय पुरातनाना-मिव वाहनानाम् । उत्पत्तिभूमौ तुरगोत्तमाना दिशि प्रतस्थेरविरुत्तरस्याम् ॥ २० ॥ आस्वादित स्वादुमरन्दबिन्दुम्बच्छन्दमिन्दीवरसुन्दरीभि. । माकन्दपुष्प प्रमदाजनस्यप्रमोदमामोदमरैरकार्षीत् ॥ २१ ॥ कुबेरगुप्ता दिशमुष्णरश्मौ गन्तु प्रवृत्ते समय विलङ्घ्य । दिग्दक्षिणा गन्धवहमुखेन व्यलीकनि श्वासमित्रोत्ससर्ज ॥ २२ ॥ असूत सद्यकुसुमान्यशोक स्कन्धात्प्रभृत्येव सपल्लवानि । पादेननापेक्षित सुन्दरीगा सपर्कमासिञ्जितनूपुरेण ॥ २३ ॥ सद्यःप्रवालोद्गमचारुपत्रे नीते समाप्तिं नवचूतवाणे । निवेशयामाम मधुर्द्विरेफानामाक्षराणीव मनोभवस्य ॥ २४ ॥ वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकार दुनोति निर्गन्धतया स्म चेतः ।प्रायेण मामग्र्यविधौ गुणाना पराङ्मुखी विश्वसृजः प्रवृत्ति॥ २५ ॥ बालेन्दुवक्राण्यविकासभावादृक्षु. पलाशान्यतिलोहितानि । सद्यो वमन्तेन समागताना नखक्षतानीववनस्थलीनाम् ॥ २६ ॥ लग्नद्विरेफाञ्जनभक्तिचित्र मुखेमधुश्रीस्तिलक प्रकाश्य । रागेण बालारुणकोमलेन चूतप्रवालोष्ठमलंचकार ॥ २७ ॥ मृगा प्रियालद्रुममञ्जरीणारज कणैर्विघ्नितदृष्टिपाता । मदोद्धता. प्रत्यनिलं विचेरुर्वनस्थलीर्मर्मरपत्रमोक्षा. ॥ २८ ॥ चूताङ्कुरास्वादकषायकण्ठ. पुस्कोकिलो यन्मधुर चुकूज । मनस्विनीमानविघातदक्ष तदेव जातं वचन स्मरस्य ॥ २९ ॥हिमव्यपायाद्विशदाधराणामापाण्डुरीभूतमुखच्छवीनाम् ।स्वेदोद्गम किंपुरुषाङ्गनाना चक्रे पदं पत्रविशेषकेषु ॥ ३० ॥मधु द्विरेफ कुसुमँकपात्रे पपौ प्रिया स्वामनुवर्तमान ।शृङ्गेण च स्पृंग्निमीलिताक्षीं मृगीमकण्डूयत कृष्णसार॥ ३१ ॥ ददौ रसात्पङ्कजरेणुगन्धि गजाय गण्डूषजलंकरेणुः । अर्धोपभुक्तेन विसेन जाया सभाययामास रथाङ्गनामा ॥ ३२ ॥ गीनान्तरेषु श्रमवारिलेगै किचित्समुच्छ्वासितपत्रलेखम् । पुष्पामवाघूर्णितनेत्रशोभि प्रियामुखं किंमुरुषश्चचुम्बे ॥ ३३ ॥ पर्याप्तपुष्पस्तबकस्तनाभ्य स्फुरत्प्रवालोष्ठमनोहराभ्य । लतावधूम्यस्तरवोऽप्यवापुर्विनम्रशाखामुजबन्धनानि ॥ ३४ ॥ न तज्जल यन्न सुचारुपङ्कज नपङ्कजं तद्यदलीनषट्पदम् । न षट्पदोऽसौ कलगुञ्जितो नयो न गुञ्जित तन्न जहार यन्मन. ॥ ३५ ॥ कुसुमजन्मततो नवपल्लवास्तदनु षट्पदकोकिलकूजितम् । इति यथाक्रममाविरभून्मधुद्रुमतीमवतीर्य वनस्थलीम् ॥ ३६ ॥उपहित शिशिरापगमश्रिया मुकुलजालमशोभत किशुके ।प्रणयिनीव नखक्षतमण्डन प्रमदया मदयापितलज्जया॥ ३७ ॥ व्रणगुरुप्रमदाधरदु सहं जघननिर्विषयीकृतमेखलम् । न खलु तावदशेषमपोहितुं रविरल विरल कृतवान्

---

१ शालिविशेषस्य परिपाकमनये २ गरुडपराक्रम ३ सूर्यस्य ४ शलभा ५ पुनाग, पक्षे,-सटा ६ चन्द्रबिम्ब, पक्षे,-सुग्रीवस्य सेना ७ खी, पक्षे,-दशरथपुत्र