सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [१ प्रकरणम्

---

र्चिर्ज्वालाजालावलीढं बत भुवि सकल व्याकुलं किं न भूयात् । न स्याच्चेदाशु तस्याधिकविकटसटाकोटिभिः पात्यमानादिन्दोरानन्दकन्दात्तदुपार तुहिनसारसंदोहवृष्टिः ॥ ५८ ॥ आदित्याः किं दशैते प्रलयभयकृत. स्वीकृता- काशदेशाः कि वोल्कामण्डलानि त्रिभुवनदहनोद्योतनानीति भीतः। पायात्सुनारसिंह वपुरमरगणैर्विभ्रतः शार्ङ्गपाणेर्दंष्ट्रा दंष्ट्रासुरोरःस्थलदरणगलद्रक्तरक्ता नखा वः ॥ ५९ ॥

वामनः

अव्याद्वो वामनो यस्य कौस्तुभप्रतिबिम्बिता । कौतुकालोकिनी जाता जाठरीव जगत्त्रयी ॥ ६० ॥ अङ्घ्रिदण्डो हरेरूर्ध्वमुत्क्षिप्तो बलिनिग्रहे । विधिविष्टरपद्मस्य नालदण्डो मुदेऽस्तु नः ॥ ६१ ॥ खर्वग्रन्थिविमुक्तसंधि विलसद्वक्षःस्फुरत्कौस्तुभ निर्यन्नाभिसरोजकुड्मलपुटीगम्भी- ३रसामध्वनि। पात्रावासिसमुत्सुकेन बलिना सानन्दमालो- कितं पायाद्वः क्रमवर्धमानमहिमाश्चर्यं मुरारेर्वपुः ॥ ६२ ॥ हस्ते शङ्खकिणाङ्कितोऽरुणविभाकिर्मीरतोरःस्थलो नाभिप्रे- ४ङ्खद्दलिर्विलोचनयुगप्रोग्दूतशीतातपः । बाहूर्भिमिश्रितवहिरेश तदिति व्याक्षिप्य वाक्यं कवेस्तारैरध्ययनैर्हरन्बलिमनः पायाज्जगद्वामनः ॥ ६३ ॥ स्वस्ति स्वागतमर्थ्यहं वद विभो किं दीयता मेदिनी का मात्रा मम विक्रमत्रयपदं दत्तं जलं दीयताम् । मा देहीत्युशनाब्रवीद्धरिरयं पात्र किमक्ष्मात्परं चेत्येव बलिनार्चितो मखमुखे पायात्स वो वामनः॥ ६४ ॥ स्वामी सन्भुवनत्रयस्य विकृति नीतोऽसि किं याज्ञया यद्वा विश्वसृजा त्वयैव न कृत तन्नीयता ते कुतः। दान श्रेष्ठतमाय तुभ्यमतुल बन्धाय नो मुक्तये खिन्नो बलिना निरुत्तरतया हीतो हरिः पातु वः ॥ ६५ ॥ ब्रह्माण्डच्छत्रदण्डः शतधृतिभवनाम्भोरुहो नालदण्डः क्षोणी- नौकूपदण्डः क्षरदमरसरित्पट्टिकाकेतुदण्डः । ज्योतिश्चक्रां- क्षदण्डस्त्रिभुवनविजयस्तम्भदण्डोऽङ्घ्रिदण्डः श्रेयस्त्रैविक्रमैस्ते वितरतु विबुधद्वेषिणा कालदण्डः ॥ ६६ ॥ यक्षादा- क्रामतो या गैरैडमणिशिलाकेतुदण्डायमानादौश्च्योतन्त्या- बभासे सुरसरिदमला वैर्जयन्तीव कान्ता । भूमिष्ठो यस्त- थान्यौ भुवनगृहमहास्तम्भशोभा दधानः पातामेतौ पैंयो- जोदरललिततलौ पङ्कजाक्षस्य पादौ ॥ ६७ ॥ कस्त्वं ब्रह्म- न्नपूर्वः क्व च तव वसतिर्याऽखिला ब्रह्मसृष्टिः कस्ते नाथो ह्यनाथः क्व च तव जनको नैव तातं स्मरामि । किं ते- ऽभीष्टं ददामि त्रिपदपरिमित भूमिपरूपं किमेतस्त्रैलोक्यं भाव- गर्भ बलिमदमवदद्दामनो वः स पायात् ॥ ६८ ॥

परशुरामः

कुलाचला यस्य मही द्विजेभ्यः प्रयच्छतः सीमैद्वपस्त्व- मापुः । बभूवुरुत्सर्गजलं समुद्राः स रैणुकेयः श्रियमात- नोतु ॥ ६९ ॥ किं दोर्म्या किमु कौर्मुकोपनिषदा भैर्गप्रसादेन किं कि वेदाधिगमेन भास्वति भृगोर्वंशे च किं जन्मना । किं वानेन ममाद्भुतेन तपसा पीडा कृता- न्तोऽपि चेत्त्रिप्रियाणा कुरुतेऽन्तरित्यनुशयो रामस्य पुष्णातु वः ॥ ७० ॥ नाशिष्यः किमभूद्भवः किमभवन्नापुत्रिणी रेणुका नाभूद्विश्शमकार्मुक किमिति वः प्रीणातु रामत्रपा । विप्राणा प्रतिमन्दिर मणिगणोन्मिश्राणि दण्डाहतेनाब्धीना स मया यमोऽपि महिषेणाम्भासि नोद्गाहितः ॥ ७१ ॥ पायाद्बो जमदग्निवंशतिलको वीरव्रतालंकृतो रामो नाम मुनीश्वरो नृपववे भास्वत्कुठारायुधः । येनाशेषहृताहितान्र्ङ्गरुधिरैः सत- र्पिताः पूर्वजा भक्त्या चाश्वमखे समुद्रवसना भूर्हन्तींकारी- कृता ॥ ७२ ॥ द्वारे कल्पतरुं गृहे सुरगवी चिन्तामणीनङ्गदे पीयूष सरसीषु विप्रवदने विद्याश्चतस्रो दश । एवं कर्तुमयं तपस्यति भृगोर्वशावतसो मुनिः पायाद्वोऽखिलराजकक्ष्य- करो भूदेवभूषामणिः ॥ ७३ ॥ नो सध्या समुपासते यदि तदा लोकापवादाद्भय सा चेत्स्वीक्रियते भविष्यति तदा रौजन्यबीजे नति.। इत्थं चिन्तयतश्चिर भृगुपतेर्निःश्वास- कोष्णीकृतो नेत्रान्तःप्रतिबिम्बशोणसलिलः संध्याञ्जलिः पातु वः ॥ ७४ ॥

रामचन्द्रः

वन्दामहे महेशानचण्डकोदण्डखण्डनम् । जानकी- हृदयानन्दचन्दनं रघुनन्दनम् ॥ ७५ ॥ नमो राम- पदाम्भोज रेणवो यत्र सततम् । कुर्वन्ति कुमुदप्रीतिमरण्य- गृहमेधिनः ॥ ७६ ॥ खर्वैणाजिनशयनों योजितनयनो

---

१ बन्धने २ आसनम् ३ ब्रह्मण सामवेदध्वनी ४ यतो हरेर्भगवतो हृदये कौस्तुभमणिलोंहितच्छविरस्ति, अतस्तत्प्रभाभि कर्बुरितत्व वक्ष स्थलस्यापीति भाव ५ यतो हरेर्नाभौ कमल वर्तते, अतस्तत्र तन्कुरभिगन्धलोलुपतया भ्रमरागमन घटत एवेति भाव ६ लहरी ७ शुक्रस्य ८ ब्रह्मा ९ गुणवृक्ष १० नाभिक्षेप्यदारुदण्ड ११ त्रिषु लोकेषु पादन्यासो यस्य तस्य १२ मरकतमणिनिर्मितध्वजदण्डायमानातू १३ क्षरन्ती १४ पातका १५ आरक्ततलाविति भाव

१ यदा ब्राह्मणेभ्यो भूर्दत्ता, तदा तेषां स्वस्वभूमिसामार्थं कुलपर्वता एवासन्निति भाव २ यदा याचकेभ्यो दान दीयते, तदा दानात्प्राग्दातृभिरुत्सर्गजलं दीयते अतस्तेनैतावद्दान दत्तं येन समुद्रा उत्सर्गजलतयाभूवन्निति भाव ३ धनुर्वेदविद्याशान्तरहस्येन- ४ यतो महतामनुग्रहस्तदा सफल स्यात्, यद्युपकार कस्यचित्कर्तु शक्येत, परं मया तत्पीडापि निवारिता न भवति, अत शंभुप्रसादेन किमित्यर्थं ५ यतस्तत्प्रसादात्साध्यमपि साध्यते पर यदि मया तत्कृत्यं नासाधि, तदानेन तपसा किमिति भाव . ६ शत्रव ७ ब्राह्मणेभ्यो देयत्वेन विहितेत्यर्थ 'ग्रासप्रमाणे भिक्षा स्यादग्र ग्रासचतुष्टयम् । अग्र चतुर्गुण प्राहुर्हन्तकार द्विजोत्तमा ॥' इत्युक्तत्वात्. ८ सूर्ये