सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

हेमन्तवर्णनम्, शिशिरवर्णनम् ३४७

मानांशुकम्। रणत्कनकमेखलं करसरोरुहाभ्यां पुरः पतन्त-
मपराऽऽददे कुसुमकन्दुकं सुन्दरी ॥ ३९ ॥ वक्त्रश्रीजित-
लजितेन्दुमलिनं कृत्वा करे कन्दुकं व्रीडाकौतुकमिश्रभाव-
मनया तिर्यग्वहन्त्याननम् । भृङ्गाग्रग्रहकृष्णकेतकदल-
स्पर्धावतीना दृशा दीर्घापाङ्कतरङ्गिणैकसुहृदा कोऽप्येष पात्री-
कृत ॥ ४० ॥ व्यावल्गत्कुचभारमाकुलकचं व्यालोलहाग-
वलि प्रेङ्खत्कुण्डलशोभिगण्डयुगलं प्रस्वेदि वक्त्राम्बुजम् ।
शश्वद्दत्तकरप्रहारमधिकश्वास रसादेतया यत्सात्कन्दुक
सादर सुभगया ससेव्यसे तत्कृती ॥ ४१ ॥ चञ्चच्चेला-
ञ्चलानि प्रतिसरणचलद्व्यस्तवेणीनि बाहोर्विक्षेपादक्षिणस्य
प्रचलितवलयस्फारकोलाहलानि । श्वासत्रुट्यद्वचांसि द्रुत-
मितकरोत्क्षेपलोलालकानि स्रस्तस्रञ्जि प्रमोदं ददति मृग-
दृशा कन्दुकक्रीडितानि ॥ ४२ ॥ अस्या खेदाम्बुबिन्दु-
च्युततिलकतया व्यक्तवक्त्रेन्दुकान्तेर्वारंवारं वेगप्रहणन-
गणनाकेलिवाचालिताया । तत्पातोत्थानतालक्रमनमितदृश-
स्ताण्डवोत्तालतालीलाल्यालोभिता स्म प्रतिकलममुना
कन्दुकक्रीडितेन ॥ ४३ ॥

हेमन्तवायवः

दधत्यधरचुम्बन नयनपङ्कज मुद्रयन्मन्दपुलकं मनागमल-
मङ्कमालिङ्गते । विचालयति चालक चपललोचनाना
हठात्तनोत्यविनय मरुत्प्रिय इवैष हैमन्तिक. ॥ ४४ ॥
हूनीसीमन्तमुद्रा सपदि तरल्यन्कीरकान्ताकुचान्तः स्वच्छ-
न्दस्रस्तवस्त्राञ्चलचपलतया लोलयन्हारवल्लीम् । प्रालेया-
वासपृथ्वीधरशिखरचलच्चारुवारिप्रवाहप्रक्षोभप्रातिभश्रीः प्रस-
रति परितो हैमनो गन्धवाहः ॥ ४५ ॥ नीत्वोच्चैर्विक्षिप्ततः
कृततुहिनकणासारसङ्गान्नरागात्कौन्दानानन्दितालीनतितर-
सुरभीन्भूरिशो दिङ्मुखेषु । एते ते कुङ्कुमाक्तस्तनकलशभरा-
स्फालनादुच्छलन्त. पीत्वा सीत्कारिवक्त्रं शिशुरहरिणदृशा
हैमना वान्ति वाता. ॥ ४६ ॥

हेमन्तपथिकः

आहूतोऽपि सहायैरैमीत्युक्त्वा विमुक्तनिद्रोऽपि । गन्तु-
मना अपि पथिकः सकोच नैव शिथिलयति ॥ ४७ ॥ हेमन्ते
पथिकजनाः प्रियावियुक्ता लोकाना गृहबहिरङ्गणे शयाना. ।
कन्दर्पाकुलमनसा निशासु तेषा शीतं कि लगति जगत्प्रकम्प-
कारि ॥ ४८ ॥ हेमन्ते हिमकरबिम्बचारुमुख्या रामाया
मृदुभुजपञ्जरे शयानाः । ये कालं परमसुखं नयन्ति तेषा शीतं
कि लगति जगत्प्रकम्पकारि ॥ ४९ ॥ हे पान्थ प्रियविप्रयोग-
हुतभुग्ज्वालानभिज्ञोऽसि कि कि वा नास्ति तव प्रिया गतघृण.
कि वा विहीनो धिया । येनास्मिन्नवकुङ्कमारुणारुचिव्यासङ्ग-
धर्मोचिते कुन्दानन्दितमत्तषट्पदकुले काले गृहान्निर्गत
॥ ५० ॥ शीतातिक्षप्रसरस्तथाकुलपदन्यासैः ससृत्कम्पिभिः पान्थै-
र्निर्दयतूच्छगोघननद्द्वापागवै. सूचिता. । प्राप्यन्ते हिमपीडि-
तानि निभृतप्रोत्द्घाटधूमा घनस्तोकालक्षकुटीरका कथमाप
प्राप्ता गिरिग्रामकाः ॥ ५१ ॥ अन्योन्याहतिदन्तनादमुखर
वक्त्रं सुख कुर्वता नेत्रे साश्रुकणे निमील्य पुलकव्यासङ्गि
कण्डूयता । हा हा हेति सुनिष्ठुर विवदता बाहू प्रसार्य क्षण
पुण्याग्निः पथिकेन पीयत इव ज्वालाहृतश्मश्रुणा ॥ ५२ ॥

शिशिरवर्णनम्

प्रावरणैर्गङ्गारैर्गर्भगृहै स्तनतटैश्च दयितानाम् । सतर्जित-
माढ्याना निपतति शीतं दरिद्रेषु ॥ १ ॥

शिशिरसमयस्वभावाख्यानम्

कारणोत्पन्नकोपोऽपि साप्रतं प्रमदाजन. । निशि शीता-
पदेशेन गाढमालिङ्गति प्रियम् ॥ २॥ एते समुल्लसद्भासो रा-
जन्ते कुन्दकोरका. । शीतभीता लताकुन्दमाश्रिता इव तारकाः
॥ ३ ॥ अशुंकमिव शीतभयात्सस्त्यानत्वच्छलेन हिमधवलम् ।
अम्भोभिरपि गृहीत पश्यत शिशिरस्य माहात्म्यम् ॥ ४ ॥
आचुम्ब्य बिम्बाधरमङ्गवल्लीमालिङ्ग्य सस्पृश्य कपोलपालिम् ।
श्रीखण्डमादाय करेण कान्त. सत्रासयामास सरोरुहाक्षीम्
॥ ५ ॥ तपनस्तपति स्म मन्दमन्दं ज्वलनोऽपि ज्वलति स्म किचि-
देव । शरणं शिशिरेऽथ कि च यूना युवतीना स्तनयुग्ममात्र-
मासीत् ॥ ६ ॥ कुसुमयनफलिनीरनिलैरैर्मदविकासिभिराहित-
दुकृतिः । उपवनं निरभर्त्सयत प्रियान्वियुवतीर्युवतीः शिशि-
रानिल. ॥ ७ ॥ उपचितेषु परेष्वसमर्थता व्रजति काल-
वशाद्वलवानपि । तपसि मन्दगभस्तिरभीषुमान्नहि महाहिमहा-
निकरोऽभवत् ॥ ८ ॥ अभिषिषेणयिषुं भुवनानि यः खरमि-
वारुयत लोध्ररजश्रय । क्षुभितसैन्यपगगविपाण्डुरद्युतिरय
तिर्यञ्चदुभूदिशः ॥ ९ ॥ शिशिरमासमपास्य गुणोऽस्य नः कइव
शीतहरस्य कुचोष्मणः । इति धियास्तरुषः परिरेभिरे धनमतो
नमतोऽनुमतान्प्रियाः ॥ १० ॥ अधिलवङ्गममी रजसाधिकं मलि-
नितासुमनोदलतालिन. । स्फुटमिति प्रसवेन पुरो हसतस्सपदि
कुन्दलता दलतालिना ॥ ११ ॥ द्वार गृहस्य पिहित शय-
नस्य पार्श्वे वह्निर्ज्वलत्युपरि तूलपटो गरीयान् । अङ्गानुकूल-
मनुरागवश कलत्रमित्थ करोति किमसो स्वपतस्तुषारः
॥ १२ ॥ वह्ने शक्तिर्जलमिव गता दर्शनाद्दाहवृत्तेर्निर्मूल्यो-
द्धून्चे नवमरुबके वर्तते पुष्पकार्यम् । शीतत्रास दधदिव
रविर्याति सिन्धोः कृशानुः शीतैर्भीता इव च दिवसा-
सांप्रतं सकुचन्ति ॥ १३ ॥ पीनोत्तुङ्गपयोधरा, परिलसत्स-
पूर्णचन्द्राननाः कान्ता नैव गृहे गृहे न च दृढ जात्यं न
काश्मीरजम् । ताम्बूलं न च तूलिका न च पटी तैल न

---

१ वह्नि २ सूर्य ३ वह्नि ४ केशरम