सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

३४८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

---

गन्धाविलं सद्यो गोघृतपाचिता न वटका. शीतं कथं गम्यते ॥ १४ ॥ चुलीसीमनि गोरसार्द्रमशनं भुक्त्वा परीत्याऽर्भकैरभ्याशे ख्रुक्पूषीक्षुयन्त्रनिनदं हर्षात्समाकर्णयन् । शेते संहतगोगणोष्मणि गृहे स्रस्ताम्बरां गेहिनीमालिङ्गयागणयन्नि॒िशासु तुहिनं प्रौढामरः पामरः ॥ १५ ॥

दृङ्‌मीलनक्रीडा न पाणिप्रच्छाद्य नयनयुगमत्यायतमइदं नितम्बसौंदार्यात्त्वरितगतियोगोऽप्यसुलभः । अतिकल्पौ पाणी स्तनभरनिरोधान्न मिलितौ निमीलत्क्रीडाया कलुषयसि मुग्धे किमिति न. ॥ १६ ॥ नैतस्याः प्रसृतिद्वयेन सरले शक्ये विधातुं दृशौ सर्वत्रैव विलोक्यते मुखशशिज्योत्स्नावितानैरियम् । इत्थं बालतया सखीभिरसकृद्दृङ्मीलनाकेलिषु व्याषिद्धा रजनीमुखे च नयने स्वे गर्हते कन्यका ॥ १७ ॥

शिशिरवायवः केशानाकुलयन्दृशौ मुकुलयन्वासो बलादाक्षिपन्नान्वन्पुलकोद्गमं प्रकटयन्नावेगकम्प गतेः । वारंवारमुदारसीत्कृतभरैर्दन्तच्छदं पीडयन्प्रायः शैशिर एष संप्रति मरुत्कान्तासु कान्तायते ॥ १८॥ चुम्बन्तो गण्डभित्तीरलकवति मुखे सीत्कृतान्यादधाना वक्षःसूत्कञ्चुकेषु स्तनभरपुलकोद्भेदमापादयन्तः । ऊरूनाकम्पयन्तः पृथुजघनतटात्संसयन्तोंऽशुकानि व्यक्तं कान्तानानाना विटचरितभृतः शैशिरा वान्ति वाताः ॥ १९॥

शिशिरपथिकः पुण्याग्नौ पूर्णवाञ्छः प्रथममगणितप्लोषदोषः प्रदोषे पान्थः सुप्त्वा यथेच्छं तदनु तनुतृणे धामनि ग्रामदेव्याः । उत्कम्पी कर्पटार्धे जरति परिजडे छिद्रिणि च्छिन्ननिद्रे वाते वाति प्रकामं हिमकणिनि कणत्कोणतः कोणमेति ॥ २० ॥ सविष्ठे ग्रामदेव्याः कुटघटितकुटीकुड्यकोणेकदेशे शीते सवाति वायौ हिमकणिनि रणद्दन्तपङ्किद्वयाग्रः । पान्थः कन्था निशीथे परिकुथितजरत्तन्तुसंतानगुर्वीं ग्रीवापादाग्रजानुग्रहणचटचटत्कर्पटा प्रावृणोति ॥ २१ ॥ आरात्कारीषवह्नेर्विरचितसुतृणप्रस्तरान्तर्निषण्णैः संशीर्णग्रन्थिकन्थाविवरवशविशच्छीतवाताभिभूतैः । नीता. कृच्छ्रेण पान्थैः श्वमिरिव निबिडं जानुसंकोचकुब्जैरन्तर्दुर्वारंढु खद्विगुणतरकृतायामयामास्त्रियामा ॥ २२ ॥

स्त्रीस्वभावनिन्दा अनृतं साहस माया मूर्खत्वमतिलोभता । अशौचं निर्दयत्वं च स्त्रीणा दोषा. स्वभावजाः ॥१॥ स्त्रियो ह्यकरुणाः क्रूरा दुर्मर्षाः प्रियसहसाः । घ्नन्त्यल्पार्थेऽपि विश्रब्धं पतिं भ्रातरमप्युत ॥ २ ॥ स्त्रियो हि नाम खल्वेता निसर्गादेव पण्डिताः । पुरुषाणा तु पाण्डित्य शास्त्रेणैवोपदिष्यते ॥ ३ ॥ विधौयालीकविभ्रममज्जेषु त्यक्तसौहृदाः । नवं नवममीप्सन्त्यः पुंश्चल्यः स्वैरवृत्तयः ॥ ४ ॥ जल्पन्ति सार्धमन्येन पश्यन्त्यन्यं सविभ्रमम् । हृदये चिन्तयन्त्यन्यं प्रियः को नाम योषिताम् ॥ ५ ॥ स्त्रीणा द्विगुण आहारो लज्जा चापि चतुर्गुणा । साहसं षड्गुणं चैव कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥ ६ ॥ अन्तःक्रूराः सौम्यमुखा अगाधहृदया स्त्रियः । अन्तर्विषा बहिःसौम्या मक्ष्या विषकृता इव ॥ ७ ॥ कामनाम्रा किरातेन विर्त्तता मूढचेतसाम् । नार्यो नैरविहंगाना मङ्गबन्धनवागुराः ॥ ८ ॥ दर्शनाद्धरते चित्तं स्पर्शनाद्धसते बलम् । सगमाद्धसते वीर्य नारी प्रत्यक्षराक्षसी ॥ ९ ॥ चतुरः सृजतः पूर्वमुपायास्तेन वेधसा । न सृष्टः पञ्चमः कोऽपि गृह्यन्ते येन योषित ॥ १० ॥ क्रियस्तु यः कामयते सनिकर्तुं च गच्छति । ईषत्प्रकुरुते सेवा तं तमिच्छन्ति योषित ॥ ११ ॥ स्थानं नास्ति क्षणो नास्ति नास्ति प्रार्थयिता नरः । तेन नारद नारीणा सतीत्वमुपजायते ॥ १२ ॥ यो मोहान्मन्यते मूढो रक्तेयं मम कामिनी । स तस्या वशगो नित्यं भवेत्क्रीडाशंकुन्तवत् ॥ १३ ॥ अनर्थित्वान्मनुष्याणा भयात्परिजनस्य च । मर्यादायाममर्यादाः स्त्रियस्तिष्ठन्ति सर्वदा ॥ १४ ॥ नासा कश्चिदगम्योऽस्ति नासा च वयसि स्थितिः । विरूप रूपवन्त वा पुमानित्येव भुञ्जते ॥ १५ ॥ रक्तोऽभिजायते भोग्यो नारीणा शांटैको यथा । घृष्यते यो दशालम्बी नितम्बे विनिवेशितः ॥ १६ ॥ अलक्तको यथा रक्तो निष्पीड्य पुरुषस्तथा । अबलाभिरलाद्रक्त. पादमूले निपात्यते ॥ १७ ॥ शम्बरस्य च या माया या माया नमुचेरपि । बले कुम्भीनसेश्चैव सर्वास्ता योषितो विदुः ॥ १८ ॥ हसन्त प्रहसन्त्येता रुदन्तं प्ररुदन्त्यपि । अप्रियं प्रियवाक्यैश्च गृह्णन्ति कालयोगत. ॥ १९ ॥ उशना वेद यच्छास्त्रं यच्च वेद बृहस्पति. । स्त्रीबुद्ध्या न विशिष्येत तस्माद्रक्ष्याः कथं हि ताः ॥ २० ॥ अनृतं सत्यमित्याहुः सत्य चापि तथानृतम् । इति यास्ताः कथ धीरैः सरक्ष्याः पुरुषैरिह ॥ २१ ॥ अन्तर्विषमया ह्येता बहिश्चैव मनोरमाः । गुञ्जाफलसमाकारा योषित. केन निर्मिताः ॥ २२ ॥ यदि स्यात्पावकः शीतः प्रोष्णो वा शशलाञ्छन. । स्त्रीणा तदा सतीत्वं स्याद्यदि स्याद्दुर्जनो हित. ॥ २३ ॥ या भार्या दुष्टचरिता सतत कलहप्रिया । भार्यारूपेण सा ज्ञेया विदग्धैर्दारुणा जरा ॥ २४ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नामापि परिवर्जयेत् । स्त्रीणामिह हि मर्वासा य इच्छेत्सुखमात्मनः

---

१ अमल्पम् २ कपटम् ३ दु सहा ४ स्वभावत
१ कपटविश्वासम् २ कुलटा ३ स्वेच्छावृत्तय ४ सह ५ भिलेन ६ प्रसृता ७ नरा एव विहगा पक्षिनस्तेषाम् ८ पाशा ९ समुचितावमर १० क्रीडार्थं पालित पिञ्जरस्थो हि पक्षी यथा भाषणादि करोति तद्वत ११ पट