सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

स्त्रीस्वभावनिन्दा ३४९

---

॥ २५ ॥ के नाम न विनश्यन्ति मिथ्याज्ञानाश्रितन्त्रिणीम् । रम्या बुद्धोपसर्पन्ति ये ज्वाला शलभा इव ॥ २६ ॥ यदन्तस्तन्न जिह्वाया यज्जिह्वाया न तद्बहिः । यद्बहिस्तन्न कुर्वन्ति विचित्रचरिताः स्त्रिय ॥ २७ ॥ ताडिता अपि दण्डेन शस्त्रैरपि विखण्डिता. । न वश योषितो यान्ति न दानेर्न च सस्तवै. ॥ २८ ॥ आस्ता तावत्किमन्येन दौरात्म्येनात्र योषिताम् । विधुत सोदरेणापि घ्नन्ति पुत्रमपि स्वकम् ॥ २९ ॥ रूक्षाया स्नेहसभार कठोराया सुमार्दवम् । नीरसाया रस बालो बालिकाया विकल्पयेत् ॥ ३० ॥ मोजनाच्छादने दद्यादृतुकाले च सगमम् । भूषणाद्यं च नारीणा न ताभिर्मन्त्रयेत्सुधी. ॥ ३१ ॥ यत्र स्त्री यत्र कितवो बालो यत्र प्रशासिता । राजन्निर्मूलता याति तद्गृह भार्गवोऽब्रवीत् ॥ ३२ ॥ तावत्स्यात्सुप्रसन्नास्सस्तावद्गुरुजने रत । पुरुषो योषिता यावन्न शृणोति वचो रह. ॥ ३३ ॥ एताः स्वार्थपरा नार्य केवलं स्वसुखे रता । न तासा वल्लभ. कोऽपि सुतोऽपि स्वसुखं विना ॥ ३४ ॥ यदि स्याच्छीतलो वह्निश्चन्द्रमा दहनात्मक. । सुस्वाद सागरः स्त्रीणा तत्सतीत्वं प्रजायते ॥ ३५ ॥ सगतानि मृगाक्षीणा तडिद्विलसितान्यपि । क्षणद्वयं न तिष्ठन्ति घनाग्न्व्यान्यपि स्वयम् ॥ ३६ ॥ उत्तमानामपि स्त्रीणा विश्वासो नैव विद्यते । राजप्रियाः कैरविण्यो रमन्ते मधुपैः सह ॥ ३७ ॥ न लज्जा न विनीतत्वं न दाक्षिण्य न भीरुता । प्रार्थनाभाव एवैक सतीत्वे कारण स्त्रिया ॥ ३८ ॥ न दानेन न मानेन नार्जवेन न सेवया । न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमा. स्त्रियः ॥ ३९ ॥ सुरूपं पुरुष दृष्ट्वा भ्रातर यदि वा सुतम् । योनि क्लिद्यति नारीणामपात्रमिवाम्भसा ॥ ४० ॥ न स्त्रीणामप्रियः कश्चित्प्रियो वापि न विद्यते । गावस्तृणमिवारण्ये प्रार्थयन्ति नवं नवम् ॥ ४१ ॥ कुलीना रूपवत्यश्च नाथवत्यश्च योषितः । मर्यादासु न तिष्ठन्ति स दोष. स्त्रीषु नारद ॥ ४२ ॥ समयज्ञानर्थवत प्रतिरूपान्वशे स्थितान् । पतीना तटमासाद्य नाल नार्यः प्रतीक्षितुम् ॥ ४३ ॥ न भयान्नाप्यनुक्रोशान्नार्थहेतोः कथचन । न ज्ञातिकुलसम्बन्धात्स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु ॥ ४४ ॥ माद्यति प्रमदा दृष्ट्वा सुरा पीत्वा न माद्यति । यस्माद्दृष्टिमदा नारी तस्मात्ता परिवर्जयेत् ॥ ४५ ॥ यौवने वर्तमानाना मृष्टाभरणवाससाम् । नारीणा स्वैरवृत्तीना स्पृहयन्ति कुलस्त्रिय. ॥ ४६ ॥ या हि शश्वद्वहुमता रक्ष्यन्ते दयिता. स्त्रिय. । अपि ता. सप्रसज्जन्ते कुब्जान्धजडवामनैः ॥ ४७ ॥ पङ्गुष्वपि च वैरूप्ये ये चान्ये कुत्सिता जनाः । स्त्रीणामगम्यो लोकेऽस्मिन्नास्ति कश्चिन्महामुने ॥ ४८ ॥ अलाभात्पुरुषाणा हि भयात्परिजनस्य च । वधबन्धभयाच्चैव तथा गुप्ता हि योषितः ॥ ४९ ॥ लोकानामपि दातार कर्तार मानसान्तवोः । रक्षितारं न मृष्यन्ति भर्तार परमस्त्रिय ॥ ५० ॥ न कामभोगान्बहुलाञ्छालङ्कारार्थसञ्चयान् । तथा हि बहु मन्यन्ते यथा रत्या परिग्रहम् ॥ ५१ ॥ असमद्धर्मरूपयं स्त्रीणामस्माकं भवति प्रभो । पापीयसो नरान् यद्वै लज्जा त्यक्त्वा भजन्ति ता ॥ ५२ ॥ अविद्वासमलं लोके विद्वाममपि वा पुन' । प्रमदा ह्युत्पथं नेतुं कामक्रोधवशानुगम् ॥ ५३ ॥ यस्य स्त्री तस्य भोगेच्छा निःस्त्रीकस्य क्व भोगभूः । स्त्रिय त्यक्त्वा जगत्त्यक्तं जगत्त्यक्त्वा सुखी भवेत् ॥ ५४ ॥ यस्य जिह्वामहस स्याज्जीवेत्साम्प्रतं च य । अनन्यकर्मा स्त्रीदोषान्त्सोऽप्यनुक्त्वा लयं व्रजेत् ॥ ५५ ॥ न विषेण न शस्त्रेण नाग्निना न च मृत्युना । अप्रतीकारपारुष्याः स्त्रीभिरेव स्त्रियः कृता ॥ ५६ ॥ नयनविकारैरन्य वचसैरन्य विचेष्टितैरन्यम् । स्मयति सुगतेनान्य स्त्री बहुरूपा निजा कस्य ॥ ५७ ॥ स्त्रीषु न रागः कार्यो रक्त पुरुष स्त्रिय. परिभवन्ति । रक्तेव हि रन्तव्या विरक्तभावा तु हातव्या ॥ ५८ ॥ हृदयं हरन्ति नार्यो मुनेरपि भ्रूकटाक्षविक्षेपैः । दोर्मूलनाभिदेश प्रदर्शयन्त्यो महाचपला. ॥ ५९ ॥ सुमुखेन वदन्ति वल्गुना प्रहरन्त्येव शितेन चेतसा । मधु तिष्ठति वाचि योषिता हृदये हालहल महद्विषम् ॥ ६० ॥ अत एव निपीयतेऽधरो हृदयं मुष्टिभिरेव ताड्यते । पुरुषैः सुखलेशवञ्चितैर्मधुलुब्धै. कमल यथालिभि. ॥ ६१ ॥ गुणाश्रयं कीर्तियुत च कान्तं पति विधेयं सधनं रतिज्ञम् । विहाय शीघ्रं वनिता व्रजन्ति नरान्तर शील$^३गुणादिहीनम् ॥ ६२ ॥ समुद्रवीचीव चलस्वभावाः सन्ध्याभ्रलेखेव मुहूर्तरागा. । स्त्रियो हृतार्थाः पुरुष निरर्थं निष्पीडितालक्तकवत्त्यजन्ति ॥ ६३ ॥ स्त्रियो हि मूलं निर्धनस्य पुंस स्त्रियो हि मूल व्यसनस्य पुंस. । स्त्रियो हि मूलं नरकस्य पुंस स्त्रियो हि मूल कलहस्य पुंसः ॥ ६४ ॥ अपण्डितास्ते पुरुषा मता मे ये स्त्रीषु च स्त्रीषु च विश्वसन्ति । स्त्रियो हि कुर्वन्ति तथैव नार्यो भुजंगकन्यापरिसर्पणानि ॥ ६५ ॥ अन्यं मनुष्य हृदयेन कृत्वा अन्यं ततो दृष्टिभिराहयन्ति । अन्यत्र मुञ्चन्ति, मदप्रसेकमन्यं शरीरेण च कामयन्ते ॥ ६६ ॥ नातिप्रसङ्गः प्रमदासु कार्यो नेच्छेत्कुलं स्त्रीषु विवर्धमानम् । अतिप्रसक्तै. पुरुषैर्यतस्ताः क्रीडन्ति काकैरिव लूनपक्षै. ॥ ६७ ॥ कुर्वन्ति तावत्प्रथमं प्रियाणि यावन्न जानन्ति नर प्रसक्तम् । ज्ञात्वाथ तं मन्मथ-

---

१ प्रतीकाररहित पारुष्य क्रौर्य यासा ता
२ तरङ्ग
३ मायत नाम्नविव क्षणमनुरागिण्य
४ निष्पीडितलाक्षारसरञ्जितकार्पासवत्
५ मरणस्य
६ दु.खस्य