सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

३५०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

पाशबद्धं ग्रस्तामिषं मीनमिवोद्धरन्ति ॥ ६८ ॥ संमोह-
यन्ति मदयन्ति विडम्बयन्ति निर्भर्त्सयन्ति रमयन्ति विंषा-
दयन्ति । एताः प्रविश्य सदयं हृदयं नराणां किं नाम
वामनयना न समाचरन्ति ॥ ६९ ॥ स्त्रीणामशिक्षितपटुत्व-
ममानुषीणां सन्दृश्यते किमुत याः परिबोधवत्यः । प्रागन्त-
रिक्षगमनात्स्वमपत्यजातमन्यद्विजैः परभृताः किल पोषयन्ति
॥७०॥ अनङ्कुरितकूर्चकः स तु ^२सितोपलाढ्यं पयः स एव
धृतकूर्चकः सलवणम्बुतक्रेोपमः । स एव सितकूर्चकः
कथितगुग्गुलूद्वेगकृद्भवन्ति हरिणीदृशा प्रियतमेषु भावास्त्रयः
॥ ७१ ॥ शृणु हृदय रहस्यं यत्प्रशस्तं मुनीना न खलु न
खलु योषित्सन्निधिः संविधेयः । हरति हि हरिणाक्षी क्षिप्र-
मक्षि क्षुरैः पिहितशमतनुत्रं चित्तमप्युत्तमानाम् ॥ ७२ ॥
शास्त्रज्ञोऽपि प्रकटविनयोऽप्यात्मबोधेऽपि गाढं संसारेऽस्मि-
न्भवति विरलो भाजनं सद्गतीनाम् । यैनैतस्मिन्निरयनगर-
द्वारमुद्घाटयन्ती वामाक्षीणां भवति कुटिला भ्रूलता कुञ्चि-
केव ॥ ७३ ॥ अपसरत रे दूरादस्मात्कटाक्षविषानलात्प्रकृ-
तिविषमाद्योषित्सर्पीद्विलासफणामृतः । इतरफणिना दष्टः
शक्यश्चिकित्सितुमौषधैश्चतुरवनिताभोगिग्रस्तं त्यजन्ति हि
मन्त्रिणः ॥ ७४ ॥ स्वातन्त्र्यं पितृमन्दिरे च वसतियांत्रो-
त्सवे संगतिर्गोष्ठीपूरुषसन्निधाननियमो वासो विदेशे तथा ।
संसर्गः सह पुंश्चलीभिरसकृद्वृत्तेर्निजायाः क्षतिः पत्युर्वार्धक-
मीप्सितं प्रवासनं नाशस्य हेतुः स्त्रियः ॥ ७५ ॥ अग्राहां
हृदयं तथैव वदनं यद्दर्पणान्तर्गतं भावः पर्वतसूक्ष्ममार्ग-
विषमः स्त्रीणां न विज्ञायते । चित्तं पुष्करपत्रतोयतरलं विद्व-
द्भिराशंसित नारी नाम विषाङ्कुरैरिव लतादोषैः समं वर्धिता
॥ ७६ ॥ एकेन स्मितपाटलाधररुचो जल्पन्त्यनलपाक्षरं
वीक्षन्तेऽन्यमितः स्फुटत्कुमुदिनीफुल्लोल्लसल्लोचनाः । दूरोदार-
चरित्रचित्रविभवं ध्यायन्ति चान्यं धिया केनेत्थं परमार्थ-
तोऽर्थवदिव प्रेमास्ति वामभ्रुवाम् ॥ ७७ ॥ कार्कश्यं स्तन-
योर्दृशोस्तरलताऽलीक मुखे दृश्यते कौटिल्यं कचसंचये प्रव-
चने मान्द्यं त्रिके स्थूलता । भीरुत्वं हृदये सदैव कथितं
मायाप्रयोगः प्रिये यासा दोषगणो गुणा मृगदृशा ताः किं
नराणां प्रियाः ॥ ७८ ॥ भर्ता यद्यपि नीतिशास्त्रनिपुणो
विद्वान्कुलीनो युवा दाता कर्णसमः प्रसिद्धविभवः शृङ्गार-
दीक्षागुरुः । स्वप्राणाधिककल्पिता स्ववनिता स्नेहेन संला-
लिता तं कान्तं प्रविहाय सैव युवती जारं पतिं वाञ्छति
॥७९॥ आलापैर्मधुरैश्च काश्चिदपरानलोकितैः सस्मितैरन्या-
निश्चमतल्यनाभिरितरानङ्गैरनङ्गोत्ज्वलैः । आचारैश्चतुरैः परा-
नभिनवैरन्यान्यभुवः कम्पनेरित्यं काश्चन रञ्जयन्ति सुदृशो
मन्ये मनस्वव्यथा ॥ ८० ॥ हासस्तूकलिकाप्रदीपनपटुर्हस्ता-
ङ्गिनेत्राननं तन्वङ्ग्या विषजातमेव भुजगी वेणी च रोमावलिः ।
किं च श्रीफलमुन्नतस्तनभरः कामं मनस्तामिमा सर्वाकार-
विषोग्रमूर्तिमबला प्राप्यापि यज्जीवति ॥ ८१ ॥ मुक्ताहारलता
रणन्मनिमया हेमास्तुलाकोटयो रागः कुङ्कुमसंभवः सुरभय
पौष्यो विचित्रा स्रजः । वासश्चित्रदुकूलमल्पमतिभिर्नार्या-
महो कल्पितं बाह्यान्तः परिपश्यता तु निरयो नारीति
नाम्ना कृतः ॥ ८२ ॥ आवर्तः सशयानामविनयभवनं
पत्तन्नं साहसाना दोषाणां सनिधानं कपटशतमय क्षेत्रम-
प्रत्ययानाम् । दुर्ग्राह्यं यन्महद्भिरनरवरवृषमैः सर्वमायाकरण्डं
स्त्रीयन्त्रं केन लोके विषममृतमयं धर्मनाशाय सृष्टम् ॥ ८३ ॥

सतीवर्णनम्

यस्य भार्या ^१शुचिर्दक्षा भर्तारमनुगामिनी । नित्यं मधुर-
वक्त्री च सा ^२रेमा न रमा रमा ॥ १ ॥ नित्यं स्नाता सुगन्धा
च नित्यं च प्रियवादिनी । अल्पमुद्रमितवक्त्री च देवता
सा न मानुषी ॥ २ ॥ असारभूते संसारे सारभूता नित-
म्बिनी । इति संचिन्त्य वै शंभुरर्धाङ्गे पार्वतीं दधौ ॥ ३ ॥
सैव साध्वी सुभक्तश्च सुस्नेहः सरसोज्ज्वलः । ^३पाकः सजा-
यते यस्याः करादप्युदरादपि ॥ ४ ॥ ^४रूपसपन्नम्^५अग्राम्यं
^६प्रेमप्रायं ^७प्रियंवदम् । कुलीनमनुकूलं च ^८कलत्र कुत्र लभ्यते
॥ ५ ॥ न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणी गृहमुच्यते । गृहं तु
गृहिणीहीनं कान्तारादतिरिच्यते ॥ ६ ॥ वृक्षमूलेऽपि
दयिता यत्र तिष्ठति तद्गृहम् । प्रासादोऽपि तया हीनो ह्यरण्य-
सदृशः स्मृतः ॥ ७ ॥ तावत्कुलस्त्रीमर्यादा यावल्लेज्जा-
वगुण्ठनम् । हृते तस्मिन्कुलस्त्रीभ्यो वर वेश्याङ्गनाजनः
॥ ८ ॥ कार्ये दासी रतौ वेश्या भोजने जननीसमा ।
विपत्तौ बुद्धिदात्री च सा भार्या सर्वदुर्लभा ॥ ९ ॥ वश्य-
भावेन सुमनाः सुव्रता सुसमाहिता । अनन्यचित्ता सुमुखी
भर्तुः सा धर्मचारिणी ॥ १० ॥ न कार्येषु न भोगेषु नैश्वर्ये
न सुखे तथा । स्पृहा साच्च यथा भर्तुः सा नारी सुख-
भागिनी ॥ ११ ॥ ^१०कल्योत्थानपरा नित्यं गुरुशुश्रूषणे रता ।
सुसमृष्टगृहा चैव गोशकृत्कृतलेपना ॥ १२ ॥ श्वश्रूश्वशुरयोः
पादौ तोषयन्ती पतिव्रता । मातापितृपरा नित्यं या

---

पादटिप्पण्यः (Left Footnotes): १ अनुद्गतश्मश्रु २ शर्करायुक्त दुग्धमिव सुखावहः ३ सितकूर्चक-
स्तु स्त्रीणां कथितगुग्गुलुवदुद्वेगजनक न कथमपि सन्तोषजनक इत्यर्थे
४ 'चात्री' इति लोके ५ समागम ६ प्रवास ७ चित्ताभिप्राय
८ पर्वतस्यसूक्ष्ममार्गवदस्फटिकिन ९ कमलपत्रगतजलबिन्दुवच्चञ्चलम्
१० उपदेष्टा

पादटिप्पण्यः (Right Footnotes): १ पवित्रा २ लक्ष्मी ३ पकान्नम्, पक्षे,-बालक ४ सौन्दर्य-
पूर्णम् ५ सव्यवहारचतुरम् ६ प्रेमबहुलम् ७ मधुरभाषि ८ पत्नी
९ लज्जाया अवगुण्ठन सवरणम् १० प्रातरुत्थाननियमा