भारतकोश
सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

Subhashita Ratna Bhandagara

पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा

स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished516 पृष्ठ

पृष्ठ 366, कुल 516 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 366

सतीवर्णनम्, असतीचरित्रम् ३५१

[स्तम्भः १]

नारी सा पतिव्रता ॥ १३ ॥ पतिर्हि देवो नारीणा पति-
र्बन्धुः पतिर्गतिः। पत्युर्गुतिसमा नास्ति दैवत वा यथा
पतिः ॥ १४ ॥ बालया वा युवत्या वा वृद्धया वापि योषि-
ता। न स्वातन्त्र्येण कर्तव्यं किंचित्कार्यं गृहेष्वपि ॥ १५ ॥
नास्ति स्त्रीणा पृथग्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोषणम्। पति शुश्रू-
षते येन तेन स्वर्गे महीयते ॥ १६ ॥ पाणिग्राहस्य साध्वी
स्त्री जीवतो वा मृतस्य वा। पतिलोकमभीप्सन्ती नाचरे-
त्किंचिदप्रियम् ॥ १७ ॥ सदा प्रहृष्टया भाव्यं गृहकार्यं च
दक्षया। सुसंस्कृतोपस्करया व्यये चामुक्तहस्तया ॥ १८ ॥
जीवति जीवति नाथे मृते मृता या मुदा युता मुदिते।
सहजस्नेहरसाला कुलवनितात केन तुल्या स्यात् ॥ १९ ॥
प्रतिरजनि प्रतिदिवस विहर बहिश्चण्डि डिण्डिमं दत्त्वा।
कोणवधूरुग्वलितैर्विश्च पुनराकुलीभवति ॥ २० ॥ दीप-
दशा कुलयुवती वैदग्ध्येनैव मलिनतामेति। दोषा अपि
भूषायै गणिकायाः शशिकलायाश्च ॥ २१ ॥ प्रतिपक्षेणापि
पति सेवन्ते भर्तृवत्सलाः साध्व्यः। अन्यरुदिता शतानि
हि समुद्राः प्रापयन्त्यब्धिम् ॥ २२ ॥ तल्पे प्रभुरिव
गुरुरिव मनसिजशास्त्रे श्रमे मुनिज्ञेयः। गेहे श्रीरिव गुरुजन-
पुरतो मूर्तेव सा व्रीडा ॥ २३ ॥ ढक्कामाहत्य मद वितन्वते
करिण इव चिर पुरुषाः। स्त्रीणा करिणीनामिव मदः पुनः
स्वकुलनाशाय ॥ २४ ॥ अकरुण कातरमनसा दर्शितनीरा
निरन्तरालेयम्। त्वामनुधावति विमुखं गङ्गेव भगीरथं
दृष्टिः ॥ २५ ॥ परपतिनिर्दयकुलटाशोषित शठ नेर्ष्या न
कोपेन। दग्धममतोपतप्ता रोदिमि तव तानवं वीक्ष्य ॥ २६ ॥
कार्येषु मन्त्री करणेषु दासी भोज्येषु माता शयनेषु रम्भा।
धर्मेऽनुकूला क्षमया धरित्री भार्या च षाड्गुण्यवतीह दुर्लभा
॥ २७ ॥ बहिर्न लोला दृगपाङ्गमूलादुपैति कूलादिव साग-
रोर्मि। न वा सतीनामभिलाषबन्धं व्यनक्ति गन्धं कलि-
केव चेतः ॥ २८ ॥ लज्जावशावनतमन्थरदृष्टिपातं यैश्श्रु-
म्बितं कुलवधूवदनारविन्दम्। तेषामनेकपुरुषव्रणिताधरेषु
सक्तिः कथं भवति वेशवधूमुखेषु ॥ २९ ॥ नातः पर कुल-
मतः परतो न शीलं नातः पर च करुणासदन मृगाक्ष्याः।
यद्वाष्पबिन्दुरपराधवतोऽपि पत्युरुत्सङ्गितेन चरणेन तया-
पनिन्थे ॥ ३० ॥ मानाभिवर्धनमहौषधमेतदेव स्त्रीणा सपत्न-
वनिताहृयकीर्तनं यत्। अव्याजनिर्भरभयप्रणतोत्तराणा
मन्ये विशेषत इदं कुलकन्यकानाम् ॥ ३१ ॥ पदन्यासो
गेहाद्बहिरहिफणारोपणसमो निजौवासादन्यद्भवमपरद्वीप-
तुलितम्। वचो लोकालब्यं कृपणधनतुल्य मृगदृशः पुमानन्यः


१ सर्प २ स्वगृहात्


[स्तम्भः २]

कान्ताद्विधुरिव चतुर्थ्यांसमुदितः ॥ ३२ ॥ चतुर्थेऽह्नि
स्नाता त्रिदिनविरहात्पाण्डुवदना रजोमुक्ता तन्वी चपल-
नयना कामकलिताम्। हिमलग्नेमार्जारीमलयभवगन्ध-
प्रणयिनीमधन्यः को भुङ्क्ते च्युतकुसुमशेषामिव लताम् ॥ ३३ ॥
गतागतकुतूहल नयनयोरपाङ्गावधि स्मितं कुलनातश्रुवा-
मधर एव विश्राम्यति। वचः प्रियतमश्रुतेरतिथिरैव कोप-
क्रमः कदाचिदपि चेत्तदा मनसि केवल मज्जति ॥ ३४ ॥
भक्तिः प्रेयसि सत्रितेषुँ करुणा श्वश्रूषु नम्रं शिरः प्रीतिर्या-
तृषु गौरवं गुरुजने क्षान्तिः कृतागस्वपि । म्लाना कुल-
योषिता व्रतविधिः सोऽय विधेयः पुनर्मद्भर्तुर्दयिता इति प्रिय-
सखीबुद्धिः सपत्नीष्वपि ॥ ३५ ॥ अभ्युत्थानमुपागते गृह-
पतौ तद्भाषणे नम्रता तत्पादार्पितदृष्टिरासनविधिस्तत्तोपै-
चर्या स्वयम्। सुप्ते तत्र शयीत तत्प्रथमतौ जह्याच्च शय्या-
मिति प्राच्यैः पुत्रि निवेदितः कुलवधूस्सिद्धान्तधर्मोगमः
॥ ३६ ॥ शुश्रूषस्व गुरून्कुरु प्रियसखीवृत्ति सपत्नीजने
भर्तुर्विप्रकृतापि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः। भूयिष्ठ भव
दक्षिणा परिजने मोगेष््वनुत्सेकिनी यान्त्येव गृहिणीपदं
युवतयो वामाः कुलस्याधयः ॥ ३७ ॥ निर्व्याजा दयिते नना-
न्दुषु नता श्वश्रूषु भक्ता भव स्निग्धा बन्धुषु वत्सला परि-
जने स्नेरा सपत्नीष्वपि। भर्तुर्मित्रजने सनम्रवचना खिन्ना
च तद्वैरिषु प्रायः सवननं नतभ्रु तदिदं वीतौषधं भर्तुषु
॥ ३८ ॥ स्नानाम्भो बहु साधित रसवती देवाग्निकार्यो-
चितः सम्भारो रचितो विशुद्धवसने कालोचिते योजिते।
स्नानं नाथ विधीयतामतिथयः सीदन्ति नान्या त्वरा धन्यं
बोधयते शनैरिति पति मध्याह्नसुप्तं सती ॥ ३९ ॥ सचारो
रतिमन्दिरावधि सखीकर्णावधि व्याहृतं चेतः कान्तसमीहि-
तावधि महामानोऽपि मौनावधि। हास्यं चाधरपल्लवावधि
पदन्यासावधि प्रेक्षितं सर्वं सावधि नावधिः कुलभुवा 'प्रेम्णः
पर केवलम् ॥ ४० ॥ शुश्रूषामनुरुन्धती गुरुजने वाक्ये
ननान्दुः स्थिता दाक्षिण्यैकपरायणा परिजने स्निग्धा सपत्नी-
ष्वपि। सन्नद्धातिथिसत्कृतौ गृहमरे नैस्तन्द्यमाबिभ्रती वत्से
कि बहुना भजस्व कुशल भर्तुः प्रिये जाग्रती ॥ ४१ ॥

असतीचरित्रम्

यस्य भार्या विरूपा च कश्मला कलहप्रिया। अधिका-
धिकभक्षा च सा जँरा न जरा जरा ॥ १ ॥ एषैव योषि-
ता धन्या शीलं च लभते सुखम्। दिवा पतिव्रता भूयो


१ कान्तात्प्रियादन्य पुमान्वरदचतुर्थ्युदितश्चन्द्र इव दर्शनानर्ह
इत्यर्थ २ भर्तरि. ३ आश्रितेषु ४ क्षमा ५ अपराधिनि
६ प्रफुल्लवदना ७ पूजा ८ त्यजेत् ९ अमङ्गला १० वृद्धत्वम्