सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

३५४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ६ प्रकरणम्

अङ्गानां शतयातना नयनयोः कोऽपि क्रमो भैरवः कुम्भीपाकपराभवश्च मनसो युक्तं मयि प्रस्थिते ॥ ५७ ॥ नारीणां खलु बन्धुरन्धतमस पाथोधरः सोदरः कुञ्जं नाभिमृहं निशा सहचरी सेव्यः खरः क्ष्मापतिः । इत्थं चारुचकोर- चञ्चलदृशा यासा मतिर्जायते तासामेव यशः सुधाशुधवलं तासां च सौख्यं सदा ॥ ५८ ॥ हंसैः शैवलमञ्जरीति कबरी चञ्चूभिराकर्षिता वक्रे चन्द्रधिया चकोरवनिता चक्रे नखै- रक्रमम् । भृङ्गैः पङ्कजकोरकप्रतिमया वक्षोरुहो वीक्षितस्त- न्मातः करवै पुनर्न सरसीतोयावगाहोद्यमम् ॥ ५९ ॥ आस्तां विश्रसनं सखीषु विदिताभिप्रायसारे जने तत्राप्य- र्पयितुं दृशं सुरुचिरा शक्नोमि न व्रीडया । लोकोऽप्येष परोपहासकुशलः सूक्ष्मेङ्गितज्ञोऽप्यलं मातः कं शरणं व्रजामि हृदये जीर्णोऽनुरागानलः ॥ ६० ॥ कार्येणापि विल- म्बनं परगृहे श्वश्रूर्न समन्यते शङ्कामर्चयन्ति यूनि भवनं प्राप्ते मिथो यातरः । वीथीनिर्गमनेऽपि तर्जयति च क्रुद्धा ननान्दा पुनः कष्टं हन्त मृगीदृशा पतिगृहे प्रायेण कारा- गृहम् ॥ ६१ ॥ एकान्ते बत नो गृहं शशिसुखोऽप्यन्या- दृशो दृश्यते क्षिप्रं साधय यातु पुत्रित्स दिने मुक्तान्यमावा- सकम् । श्वश्र्वा संभ्रमिता किलेति बहुशः संप्रैरयन्त्या वधूः पान्थं वीक्ष्य बभञ्ज सस्मितमुखी सैवार्धसिद्धौदनम् ॥ ६२ ॥ एते वारिकणाः किरन्ति पुरुषान्वर्षन्ति नाम्भोधराः शैलाः शाद्वलमुद्वमन्ति न सृजन्त्येते पुनर्नायकान् । त्रैलोक्ये तरवः फलानि सुवते नैवारभन्ते जनान्चातः कातरमाल- पामि कुलटाहेतोस्त्वया कि कृतम् ॥ ६३ ॥ सपत्नक्स्याद्य तारा भवति तरलिता यत्पुरो नेत्रतारा दृष्टा केनाद्य काञ्ची यदमिसुखगता वेपते रत्नकाञ्ची । उग्रः कस्याद्य तुष्टः सखि यदनुमते कश्चिदुत्ग्रोऽनुतापः ज्ञातं केनाद्य वेणीपयसि विलुलिता यत्कृते कापि वेणी ॥ ६४ ॥ पश्यन्ति स्निग्धमुग्धं प्रतिकलमधुरैर्मोहयन्त्यङ्गहारैः साकूतैर्मन्दहासैरपि पर- पुरुषान् शश्वदानन्दयन्ति । चेष्टन्ते चेत एते किमपि परिचयाद्धारयिष्यन्ति तेषा प्राणान्को वेद लोके परजलज- दृशा चित्तमत्यन्तलोलम् ॥ ६५ ॥ पृथ्वी तावत्रिकोणा विपुलनदनदीग्रावरुद्धं तदर्थं तत्राप्यर्थे युवत्यः शिशुगत- वयसो रोगिणो योगिनश्च । त्याज्यास्तत्रापि मान्याः श्वशुर- पितृमुखाः सन्ति शेषाः कियन्तो मिथ्यावादो ममायं मुखरमुखरवः पुंश्चली पुंश्चलीति ॥ ६६ ॥

पान्थसंकेतः

ग्रामेऽस्मिन्नस्तरप्राये न ^१किंचित्पान्थ विद्यते । पयोधरो- न्नतिं दृष्ट्वा वस्तुमिच्छासि चेद्वस ॥ ६७ ॥ पान्थ मन्दमते किंचा सतापमनुविन्दसि । पयोधरं सैमा- शास्व येन शान्तिमवाप्नुयात् ॥ ६८ ॥ वीक्षितुं न क्षमा श्वश्रूः स्वामी दूरतरं गतः । अहमेकाकिनी बाला तवेह वसतिः कुतः ॥ ६९ ॥ त्वमिव पथिक ^३प्रियो मे विर्ट्पिस्तोमेषु गमयति क्लेशान् । किमितोऽन्यत्कुशलं मे सप्रति यत्पान्थ जीवामि ॥ ७० ॥ किमिति कृशासि कृशोदरि किं तव परकीयवृत्तान्तैः । कथय तथापि सुँदे मम कथयिष्यति पान्थ तव जाया ॥ ७१ ॥ यदि गन्तासि दिगन्तं पथिक पतिस्तत्र सबोध्यः । नयनश्रवणविहीना कथमुपचर्या मयै- कया जननी ॥ ७२ ॥ निबिडतभतमालमल्लिवल्लीविचकिल- राजिविराजितोपकण्ठे । पथिक समुचितस्तवार्थ तीत्रे सवि- तरि तत्र सरित्तटे निवासः ॥ ७३ ॥ ^५भो पान्थ पुस्तकधर क्षणमत्र तिष्ठ वैद्योऽसि किं गणितशास्त्रविशारदोऽसि । केनौ- षधेन मम पश्यति भर्तुरम्बा किं वागमिष्यति पतिः सुचिर- प्रवासी ॥ ७४ ॥ एकाकिनी यदबला तरुणी तथाहमस्मिन् गृहे गृहपतिश्च गतो विदेशे । कं याचसे तदिह वासमिर्थ वराकी श्वश्रूर्नमान्धबधिरा ननु मूढ पान्थ ॥ ७५ ॥ रथ्या- रजोरुणितधूसरिताङ्गयष्टेः कच्चित्पितुः स्मरसि पुत्रक नि- र्घृणस्य । उक्त्वैवमङ्कगतयायतमायताक्ष्या पान्थस्त्रिया प्ररुदितं करुणं दिनान्ते ॥ ७६ ॥ भवनमिव मदीय निर्जनं पान्थ पन्थाः कुसुमशर इवासिस्तस्करा दुर्निवारः । गृँहप इव पँतङ्गोऽप्येष यातो दिगन्तान्मदनसुभग भूयो नैव गन्तुं समीहे ॥ ७७ ॥ अहमिह दिनलक्ष्मीः प्रोषितप्राणनाथा त्वमिव पथिक पन्था मुक्तपान्थानुबन्धः । अयमपि परदेशः सोऽपि यत्रासि गन्ता मदनमधुरमूर्ते किं वृथा सत्वरोऽसि ॥ ७८ ॥ यामिन्येषा बहलजलदैर्बँद्धैर्भीमान्धकारा निद्रा यातो मम पतिरसौ क्लेशितः ^११कैर्मदुःखैः । बाला चाहं मैनै- सिजभयात्त्रासगाढप्रकम्पा ग्रामश्चौरैरयमपहृतः पान्थ निद्रा जहीहि ॥ ७९ ॥ कुत्रायासीः किमिवमकरोः साहस पान्थ बन्धो यद्येतस्मिन्निवससि पुरे सावधानस्तदा स्याः । अत्रोत्तालाः कतिचिदबलाः सन्ति यासा विलासैरूत्पद्यन्ते सपदि मदनव्याधयो दुर्निवाराः ॥ ८० ॥ इयं सुरैतरं- गिणी न पुनरत्र नौसँर्गमो भवेत्तरैंणिमज्जनं पथिक नैव

---

१ पाषाणबहुले, पक्षे,-पाषाणतुल्ये २ आस्तरणादिकम्, पक्षे,-समागमप्रतिबन्धकम् ३ मेघानामुन्नति पर्जन्यागमसङ्केत इति यावत्; पक्षे,-स्तनयोरुन्नतिः .

१ मेघम्, पक्षे,-स्तनम् २ सम्यक्प्रार्थना कुरु ३ कान्त ४ वृक्षस मूहेषु ५ दृषांय ६ कश्चे पुस्तकधारिण पान्थ प्रति कस्याश्चित्कामिन्या स्वभिप्रायद्योतकोक्ति औषधप्रश्नेन श्वश्र्वा अन्धत्व सूचितम् प्रोषि- तस्य पत्यु कदागमन भविष्यतीति प्रश्नेन सोऽपि गृहे नास्तीति सूचितम् ७ गृहस्वामी ८ सूर्य ९ रात्रि १० भयकरगाढान्धकारा ११ कर्मजन्यैर्दुः खै श्रान्त इत्यर्थ १२ उक्तहेतुभिर्मनसि जात यद्भय तस्मात्, पक्षे,-कामभयात् १३ सुराणा तरगिणी नदी, पक्षे,-सुरतरञ्जनशीला १४ नौसगमः नौकाप्राप्ति, पक्षे,-आवयो समागम १५ तरणि सूर्य, पक्षे,-नौका