सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

असतीचरित्रम्, वेश्यागर्हणम्, अष्टनायिकाः

३५५

---

[पान्थागमः]

पान्थागमः। निधाय हृदये सदा विपुलचारुकुम्भद्वयं सखे
घनघनागमे घनरसस्य¹ पारं व्रज ॥ ८१ ॥

वाणिज्येन² गतः स मे गृहपति³र्वार्तापि न श्रूयते प्रातस्त-
ज्जननी प्रसूततनया जामातृगेहं गता । बालाहं नव-
यौवना निशि कथं स्थातव्यमस्मिन्गृहे सायं संप्रति वर्तते
पथिक हे स्थानान्तरं गम्यताम् ॥ ८२ ॥

रे रे पान्थ कुतो भवाङ्नगरतो वार्ता न चापि श्रुता ब्रूहि ब्रूहि युवा पयोद-⁵
समये हित्वा प्रियां जीवति । सत्यं⁴ जीवति जीवतीति
कथिता वार्ता मयापि श्रुता विस्तीर्णा पृथिवी जनोऽपि विविधः
किं किं न सम्भाव्यते ॥ ८३ ॥

शून्यं वेश्म चिरायितो⁶
गृहपतिर्जाताधुना शर्वरी स्थातुं नोचितमत्र गच्छ निभृतं
लोकैरनालक्षितः⁷ । इत्थं लोलदृशा ह्यसावभिहितो दासीमुखे-
नाध्वगः स्थित्वा किंचिदिव क्व यामि रजनी प्राप्तेत्युदीर्य⁸
स्थितः ॥ ८४ ॥

क्षन्तव्या वयमिन्दुसुन्दरमुखि प्रस्तावतोऽपि⁹
त्वया स्यादेव यदि नाथ दास्यति विधिर्जातिस्मरत्वं मम ।
एकस्मिन्नपि जन्मनि प्रियतमे जातिस्मरत्वं कुतः प्राणा.
पान्थ समं त्वयैव चलिताः काद्यापि जन्मैकता ॥ ८५ ॥

भ्रातः पान्थ पथि त्वया न पथिकः कश्चित्समासादितो बाले
नैकशतानि कीदृश इति प्रख्यायता वल्लभः । यं दृष्ट्वा
प्रमदाजनस्य भवतः स्फारे मुदा लोचने स ज्ञेयो दयितो
ममेति पथिकायावेद्य मोहं गता ॥ ८६ ॥

भो पान्थ त्वरितोऽसि तिष्ठ निमिषं किंचिद्ददामो वयं मार्गोऽयं पुरतो
द्विधा खलु भवेदङ्गेन¹⁰ नो गम्यताम् । तत्रास्ते सहकारकोमल-
तरोर्मूले प्रपापालिका तस्या लोचनवागुरानिपतितो¹¹ न त्वं
पुनर्यास्यसि ॥ ८७ ॥

नाथो मे विपणौ¹² गतो न गणयत्येषा
सपत्नी च मा त्यक्त्वा मामिह पुष्पिणीति¹³ गुरवो याता गृहा-
भ्यन्तरम् । शय्यामात्रसहायिनी परिजनः श्रान्तो न मा सेवते
स्वामिन्नागमलालनीय¹⁴ रजनीं¹⁵ लक्ष्मीपते रक्ष माम् ॥ ८८ ॥

---

वेश्यागर्हणम्

वेश्यासौ¹⁶ मदनज्वाला रूपेन्धनसमेधिता¹⁷ । कामिभिर्यत्र
हूयन्ते यौवनानि धनानि च ॥ १ ॥

अयं च सुरतज्वाला-
कामाग्निः प्रणयेन्धनः । नराणां यत्र हूयन्ते यौवनानि धनानि
च ॥ २ ॥

इह सर्वस्वफलिनः कुलपुत्रमहाद्रुमाः । निष्फलत्व-
मल यान्ति वेश्याविहगभक्षिताः ॥ ३ ॥

धनाशा कैतवस्नेहो¹ वितथैश्चित्ततोषणम्² । एकमप्यस्ति नात्ासु
कथं वेश्यासमा वयम् ॥ ४ ॥

कष्टं जीवति गणिका गण-
कोऽपि च राजसेवको वैद्यः । दिवसे दिवसे मरणं परस्य
यच्चित्तरञ्जनं वृत्तिः ॥ ५ ॥

न पर्वताग्रे नलिनी प्ररोहति
न गर्दभा वाजिधुरं वहन्ति । यवाः प्रकीर्णा न भवन्ति
शालयो न वेशजाताः शुचयस्तथाङ्गनाः ॥ ६ ॥

हारहीरक-
हिरण्यभूषणैस्तोषमेति गणिका धनैषिणी³ । प्रेमकोमल-
कटाक्षवीक्षितैरेव जीवति कुलाङ्गनाजनः ॥ ७ ॥

एता हसन्ति
च रुदन्ति च वित्तहेतोर्विश्वासयन्ति पुरुषं न च विश्वसन्ति ।
तस्मान्नरेण कुलशीलसमन्वितेन वेश्याः श्मशानघटिका⁴ इव
वर्जनीयाः ॥ ८ ॥

जात्यन्धाय⁵ च दुर्भगाय च जराजीर्णाखि-
लाङ्गाय च ग्रामीणाय⁶ च दुष्कुलाय च गलत्कुष्ठाभिभूताय
च । यच्छन्तीषु⁷ मनोहरं निजवपुर्लक्ष्मीलेवशद्धया⁸ पण्यस्त्रीषु⁹
विवेककल्पलतिकाशूलीषु रज्येत कः ॥ ९ ॥

केशः कुन्द-
मिषादिवोपहसति द्रव्यैर्विहीनाञ्जनान् यूना ग्रन्थिधनं विलो-
कितुमिवोद्ग्रीवस्तनस्तिष्ठति । प्रेमच्छेदकृपाणवल्लिसुषमा रोमा-
लिरालम्बते यस्याः सा कथमस्तु चेतसि चमत्काराय
वाराङ्गना ॥ १० ॥

वाप्या स्नाति विचक्षणो द्विजवरो
मूर्खोऽपि वर्णाधमः फुल्ला नाम्यति वायसोऽपि हि लता या
नामिता बर्हिणा । ब्रह्मक्षत्रविशस्तरन्ति च यया नावा तयैवे-
तरे त्वं वापीव लतेव नौरिव जनं वेश्यासि सर्वं भज ॥ ११ ॥

---

अष्टनायिकाः

स्वाधीनपतिका

यद्यपि रतिमहोत्सवे नकारो यदपि करेण च
नीविधारणानि । प्रियसखि पतिरेष पार्श्वदेशं तदपि न
मुञ्चति तत्किमाचरामि ॥ १ ॥

मा गर्वमुद्वह कपोलतले
चकास्ति कान्त स्वहस्तलिखिता मम मञ्जरीति । अन्यापि
किं न सखि भाजनमीदृशानां वैरी न चेद्भवति वेपथुरन्तरायः
॥ २ ॥

अस्माकं सखि वाससी न रुचिरे ग्रैवेयकं प्रोज्ज्वलं
नो वक्रा गतिरुद्धतं न हसितं नैवास्ति कश्चिन्मदः । किं
त्वन्येऽपि जना वदन्ति सुभगोऽप्यस्याः पतिर्नान्यतो दृष्टिं
निक्षिपतीति विश्वमितया मन्यामहे दुःखितम् ॥ ३ ॥

श्वश्रूः पश्यति नैव पश्यति यदि भ्रूभङ्गवक्त्रेक्षणा मर्मच्छेदपटु
प्रतिक्षणमसौ ब्रूते ननान्दा वचः । अन्यासामपि किं
ब्रवीमि चरितं स्मृत्वा मनो वेपते कान्त. स्निग्धदृशा

---

टिप्पण्यः

[पृष्ठ-भाग १] १ उदकस्य २ वाणिज्यर्थि परदेशं गत ३ भर्त्ता ४ सत्यम् ५ वर्षाकाले ६ चिरकाल दूर गत ७ अदृष्ट ८ उक्त्वा ९ गोष्ठीप्रसङ्गेन १० वामभागेन ११ लोचनमेव वागुरा मृगबन्धिनी जालमित्यर्थ १२ पण्यवीथिका १३ रजस्वला १४ आगमेन वेदेन लालनीय स्तुत्य पक्षे,-आगमनेन लालनीय . १५ रजनी व्याप्येत्यर्थ १६ वाराङ्गना. १७ रूपमेवेन्धन काष्ठ तेन सम्यक्प्रदीप्ता

[पृष्ठ-भाग २] १ कपटस्नेह. २ असत्यगोष्ठीभि ३ धनेच्छावती ४ श्मशानस्थिता घटिका घट्यो घटा इति यावत् एता यथा अस्पृश्यास्तथैव ता वर्जनीया इति भाव ५ जन्मनान्धाय ६ ग्राम्याय ७ अर्पयन्तीषु ८ लक्ष्मीलेशाशया ९ गणिकासु