सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

३६०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम्

श्चन्दनबिन्दुभिर्मनसिजो देवः समाराधितः । नीता जागरण-
व्रतेन रजनी क्रीडा कृता दक्षिणा तसं किं न तपस्तथापि
स कथं नायाति नेत्रातिथिः ॥ १०३ ॥

वीररसनिर्देशः

भर्तृपिण्डानृणकरो यशः क्रयमहापणः । सुराङ्गनास्वय-
ग्राहो रम्यः कालोऽयमागतः ॥ १ ॥ प्रायेण सुकरं दानं
प्रायेण सुकर तपः । प्राणानपेक्षी व्यापारः पुनर्वीरस्य दुष्करः
॥ २ ॥ मा मैष्ट नैते निस्त्रिंशा नीलोत्पलदलत्विषः ।
एते वीरावलोकिन्या लक्ष्म्या नयनविभ्रमाः ॥ ३ ॥
खड्गास्तिष्ठन्तु मत्तेभकुम्भकूटाट्टहासिनः । एकदोर्दण्ड-
शेषेऽपि कः सहेत पराभवम् ॥ ४ ॥ हतेऽभिमन्यौ क्रुद्धेन
तत्र पार्थेन संयुगे । अक्षौहिणीः सप्त हत्वा हतो राजा
जयद्रथः ॥ ५ ॥ लोहितायति चादित्ये त्वरमाणो धन-
ञ्जयः । पञ्चविंशतिसाहस्रान्निजघान महारथान् ॥ ६ ॥
रथेभ्यो गजवाजिभ्यः सङ्ग्रामे वीरसकराः । पातिताः पात्य-
मानाश्च दृश्यन्तेऽर्जुनताडिताः ॥ ७ ॥ पूर्णे शतसहस्रे
द्वे पदातीना नरोत्तमः । प्रजज्वाल रणे भीष्मो विधूम इव
पावकः ॥ ८ ॥ आकर्णपलितः श्यामो वयसाऽशीति-
पञ्चकः । रणे पर्यचरद्द्रोणो वृद्धः षोडशवर्षवत् ॥ ९ ॥
लक्ष्मणो लघुसंधानी दूरपाती च राघवः । कर्णो दृढप्रहारी
च पार्थस्यैते त्रयो गुणाः ॥ १० ॥ न कालस्य न शक्रस्य
न विष्णोर्विंत्तदस्य च । श्रूयन्ते तानि कर्माणि यानि युद्धे
हनूमतः ॥ ११ ॥ सप्तषष्टि हताः कोट्यो वानराणां तर-
स्विनाम् । पश्चिमेनाह्नःशेषेण मेघनादेन सायकैः ॥ १२ ॥
धृतधनुषि शौर्यशालिनि शैला न नमन्ति यत्तदाश्चर्यम् ।
रिपुमज्जकेषु गणना कैव वराकेषु काकेषु ॥ १३ ॥ जीव-
न्नेव मृतोऽसौ यस्य जनो वीक्ष्य वदनमन्योन्यम् । कृत-
मुखभङ्गो दूरात्करोति निर्देशमङ्गुल्या ॥ १४ ॥ रविमणिरपि
निश्चेष्टः पादैस्तिग्मद्युतेर्मनाक्स्पृष्टः । ज्वलतितरामिति को वा
मन्युं सोढुं क्षमो मानी ॥ १५ ॥ छिन्नेऽपि शस्त्रभिन्नेऽप्या-
त्पत्यतितेऽपि निर्विशेपेऽपि । हनुमति कृतप्रतिज्ञे दैवमदैवं
यमोऽप्ययमः ॥ १६ ॥ लोकः शुभस्तिष्ठतु तावदन्यः
पराङ्मुखानां समरेषु पुंसाम् । पल्योऽपि तेषा न हिया
मुखानि पुरः सखीनामपि दर्शयन्ति ॥ १७ ॥ हा तात
तातेति स वेदनातैः कणच्छकृन्मूत्रकफानुलिप्तः । वर मृतः
किं भवने किमाजौ सदष्टदन्तच्छदमीमवक्रः ॥ १८ ॥
समूर्च्छितं सयुगसप्रहारैः पश्यन्ति सुसप्रतिबुद्धतुल्यम् ।
आत्मानमङ्केषु सुराङ्गनाना मन्दाकिनीमारुतवीजिताङ्गम्
॥ १९ ॥ कश्चिद्विपत्खड्गहतोत्तमाङ्गः सद्यो विमानप्रभुता-
मुपेत्य । वामाङ्गसंसक्तसुराङ्गनः स्वं नृत्यत्कबन्धनं समरे
ददर्श ॥ २० ॥ ते क्षत्रियाः कुण्डलिनो युवानः परस्पर
सायकविक्षताङ्गाः । कुम्भेषु लग्ना. सुषुपुर्गजाना कुचेषु
लग्ना इव कामिनीनाम् ॥ २१ ॥ भूरेणुदिग्धा नवपारिजात-
स्रजो रजोवासितबाहुमध्याः । गाढं शिवाभिः परिरभ्यमाणाः
सुराङ्गनाश्लिष्टभुजान्तरालाः ॥ २२ ॥ सलीलयातानि न
भर्तुरभ्रमोर्न चित्रमुच्चैःश्रवसः पदक्रमम् । अनुद्रुतः संयति
येन केवलं बलस्य शत्रुः प्रशशंस शीघ्रताम् ॥ २३ ॥
कोऽप्येष खण्डितशिरा विकसन्मुखश्रीः प्रारब्धताण्डवविधिः
सुरकामिनीभिः । आलोक्यते निजकराभिनयानुरूपव्यापारि-
तेक्षणनिवेदितसत्त्वसारः ॥ २४ ॥ स्त्रीषु प्रवीरजननी जननी
तवैव देवी स्वय भगवती गिरिनापि यस्य । त्वद्दो-
र्वशीकृतविशालमुखखावलोकक्रीडाविदीर्णहृदया स्पृहयाबभूव
॥ २५ ॥ शस्त्रीकृतस्तरवरः कपिपुंगवेन लङ्केशवक्षसि
मृणालमृदु पपात । तत्र स्थितैश्च कुसुमैः कुसुमेषुरेनं सीता-
वियोगविधुर दृढमाजघान ॥ २६ ॥ दृष्टितृणीकृतजगत्त्रय-
सत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् । कौमा-
रकेऽपि गिरिवद्गुरुता दधानो वीरो रसः किमयमेश्युत दर्प
एषः ॥ २७ ॥ अप्राकृतस्य चरितातिशयैश्च दृष्टैरत्यद्भुतै-
रपहृतस्य तथापि नास्ता । कोऽप्येष वीरशिशुराकृति-
रप्रमेयमाहात्म्यसारसमुदायमयः पदार्थः ॥ २८ ॥ समर-
विहरदङ्ग्लङ्घनित्पातमित्रप्रतिनरपतिभिन्नाङ्गाख्खता बिम्ब-
मध्यात् । वयमहह धराया पातयामः पताकावसनपवन-
लोलं वारि दिव्यापगायाः ॥ २९ ॥ वयसा, क्रोधारः
प्रतिश्रुणुतः बद्धोऽञ्जलिरयं किमप्याकाङ्क्षामः क्षरति न तथा
वीरचरितम् । मृतानामस्माक भवति परवश्यं वपुरिदं
भवद्भिः कर्तव्यं नहि नहि पराचीनचरणम् ॥ ३० ॥
कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि खरखेर गण्डो-
ड्डुमरपुलकं वक्रकमलम् । मुहुः पश्यन्शृण्वन्रजनिचरसेना-
कलकलं जटाजूटग्रन्थि द्रढयति रघूणा परिवृढः ॥ ३१ ॥
मयासेनो यस्य प्रमदयमदष्ट्रासहचरैः शरैर्मुत्तो जीवन्द्विरिव
शरजन्मा समभवत् । इमा च क्षत्राणा भुजवनमहादुर्गवि-
षहामयं वीरो धीमानजयदधिविशान्वसुमतीम् ॥ ३२ ॥
पुरोजन्मा नाद्य प्रभृति मम राम. स्वयमहं न पुत्र. पौत्रो
वा रघुकुलभुवा च क्षितिभुजाम् । अधीर धीर वा कलयतु
जनो मामयमयं मया बद्धो दुष्टद्विजदमनदीक्षापरिकरः
॥ ३३ ॥ चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी कार्तवीर्यो विजेयः शस्त्र-
व्यस्तः सदनमुदधिर्भूरिय हैन्तकारः । अस्त्रैवैतत्किमु कृत-

---

१ 'ग्रासप्रमाणा भिक्षा स्यादग्रं ग्रासचतुष्टयम् । अग्रं चतुर्गुणं प्रादुईन्तकार द्विजोत्तमा ' ॥