सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

Subhashita Ratna Bhandagara

पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा

स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished516 पृष्ठ

पृष्ठ 376, कुल 516 में से

संदर्भ में पढ़ें

पृष्ठ 376

वीररसनिर्देशः, करुणरसनिर्देशः	३६१
वतो रेणुकाकण्ठबाधा बद्धस्पर्धस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥ ३४ ॥ अङ्गैः स्वैरपि सयताग्रचरणे मूर्च्छाविरामक्षणे स्वाधीनव्रणिताङ्गशस्त्रनिचितो रोमोद्गमं वर्णयन् । भग्नानुद्बलयन्निजान् परभटांस्तर्जयन्निष्ठुरं धन्यो धाम जयश्रियः पृथुरणस्तम्भे पताकायते ॥ ३५ ॥ जन्मेन्दोरमले कुले व्यपदिशंश्चापि धत्से गदा मा दुःशासनकोष्णशोणितसुराक्षीबं रिपु भाषसे । दर्पान्धो मधुकैटभद्विषि हरावप्युद्धत चेष्टसे मत्रासात्त्रपशो विहाय समर पङ्केऽधुना लीयसे ॥ ३६ ॥ वीरोऽसौ किमु वर्ण्यते दशमुखश्छिन्नैः शिरोभिः स्वयं यः पूजाञ्जलिमत्सुको घटयितुं देवस्य खद्वाङ्गिनः । सूत्रार्थी हरकण्ठसूत्रभुजगव्याकर्षणा-योधतः साटोपं प्रमथैः कृतभ्रुकुटिभिः स्थित्वान्तरे वारितः ॥ ३७ ॥ संतुष्टे तिसृणा पुरामपि रिपौ कण्डूलदोर्मण्डल-क्रीडाकृत्पुनःप्ररूढशिरसो वीरस्य लिप्सोर्वरम् । याच्ञादैन्य-पराङ्कि यस्य कलहायन्ते मिथस्त्वं वृणु त्वं वृण्वित्यभितो मुखानि स दशग्रीवः कथं वर्ण्यते ॥ ३८ ॥ भूमात्रं कियदेतदर्णवमित तत्साधितं हार्यते यद्वीरेण भवादृशेन वदति त्रिःसप्तकृत्वो जय. । वीरोऽयं नवबाहुरीदृशमिदं घोर च वीरव्रतं तत्क्रोधाद्विरम प्रसीद भगवञ्ज्ञात्यैव पूज्योऽसि नः ॥ ३९ ॥ तात त्वं निजकर्मणैव गमितः स्वर्ग यदि स्वस्ति ते ब्रूमस्तेकमिदं वधूहृतिकथा तातान्तिकं मा कृथाः । रामोऽहं यदि तद्दिनैः कतिपयैर्निदानमत्कंधरः सार्ध बन्धु-जनैः सुरेन्द्रविजयी वक्ता स्वयं रावणः ॥४०॥ त्वय्यर्थासनभाजि किन्नरगणोद्गीतैर्भवद्विक्रमैरन्तःसंभृतमत्सरोऽपि भगवानाकारगुप्तौ कृती । उन्मीलद्भवदीयदक्षिणभुजारोमाञ्चवि-द्धोच्चरद्भाष्पैरेव विलोचनैरभिनयानन्दान्दमाखण्डलः ॥ ४१ ॥ शस्त्राशस्त्रिकथैव काननमगाद्गीर्वाणपाणिग्मयाः पन्थानो दिवि सकुचन्ति वसुधा वन्ध्या न सूते भटान् । लक्ष्मीर्प्यवरविन्दसौधवलभीनिर्यूहपर्य्यङ्किकाविश्राम्तैरलिभिर्न कुञ्जरघटाग-ण्डोत्करैर्मोदते ॥ ४२ ॥ अस्त्रौघप्रसरेण रावणिरसौ यं दुर्यशोभागिनं चक्रे गौतमशापयन्त्रितभुजस्थेमानमाखण्डलम् । कच्छागर्तकुलीरता गमयता वीर त्वया रावणं तत्सम्भृतमहो विशल्यकरिणी जागर्त्ति सत्पुत्रता ॥ ४३ ॥ चत्वारो वयमृत्विजः स भगवान्कर्मोपदेष्टा हरिः सद्भामाध्वरदीक्षितो नरपतिः पत्नी गृहीतव्रता । कौरव्या. पशव. प्रियापरिभवक्लेशोपशान्तिः फलं राजन्योपनिमन्त्रणाय रँसति स्फीतं यशो दुन्दुभि. ॥ ४४ ॥ अद्यारभ्य कठोरकार्मुकलताविन्यस्तहस्ताम्बुजस्तावन्न प्रकटीकरोमि नयने शोणे निमेषोदयात् । यावत्तायककोटिपाटितरिपुक्ष्मापालमौलिस्खलन्मल्ली-	माल्यमिलत्परागपटलैगमोदिनी मेदिनी ॥ ४५ ॥ नो तावत्कलयामि केलिकुपणे वामभ्रुवो लोचने तावन्न प्रणया-वलीढमनसः पश्यामि मातुर्मुखम् । यावत्तारकुठारपात-निपतत्प्रत्यर्थिपृथ्वीपतिश्राम्यत्स्वर्णकिरीटबद्धशिरसो भ्राम्यन्ति नो फेरव ॥ ४६ ॥ निर्पीते कलशोद्भवेन जलधौ गौरीपतेर्गङ्गया होतुं हन्त वपुर्ललाटदहने यावत्कृतः प्रक्रमः । तावत्तत्र मया विपक्षनगरीनारीदृगम्भोरुहद्वन्द्वप्रस्खलदस्वारिपटलैः सृष्टा. पयोराशयः ॥ ४७ ॥ आजन्मब्रह्मचारी पृथुलभुजशिलास्तम्भविव्राजमानज्याघातश्रेणि-सञ्जान्तरितवसुमतीचक्रजैत्रप्रशस्ति. । वक्षःपीठे घनास्र-व्रणकिणकठिने सक्ष्णवानः पृषत्कान्त्रासो राजन्यगोष्ठीवनगजमृगयाकौतुकी जामदग्न्यः ॥ ४८ ॥ क्षुद्राः सत्रासमेते विजहित हरयो भिन्नमत्तेभकुम्भा युष्मद्देहेषु लज्जा दधति परममी सायका निष्पतन्तः । सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हि रुषा नन्वहं मेघनाद. किंचित्सरम्मलीलानियमित-जलधिं राममन्वेषयामि ॥ ४९ ॥ अस्त्रज्वालावलीढप्रति-बलजलघेरन्तरौर्वायमाणे सेनानादे स्थितेऽस्मिन्मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम् । कर्णालं सस्रमेण व्रज कृप समर मुञ्च हार्दिक्य शङ्का ताते चापद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्यावकाश. ॥ ५० ॥ कृष्टा केशेषु भार्या तव तव च पशोस्तस्य राज्ञस्तयोर्वा प्रत्यक्षं भूपतीना मम भुवनपतेराज्ञया द्यूतदासी । तस्मिन्वैरानुबन्धे वद किमपकृतं तैर्हता ये नरेन्द्र्रा बाहोर्वीर्यातिभारद्रविणगुरूपदं मामजित्वैव गर्वः ॥ ५१ ॥<br><br>### करुणरसनिर्देशः<br>यस्याः कुसुमशय्यापि कोमलाङ्ग्या रुजाकरी । साऽधि-शेते कथं देवी ज्वलन्तीमघुना चिताम् ॥ १ ॥ साक्षा-न्मघवतः पौत्र. पुत्रो गाण्डीवधन्वनः । स्वस्त्रीयो वासु-देवस्य तं गृध्राः पर्युपासते ॥ २ ॥ असहायः सहायार्थी माममुध्यातवान्ध्रुवम् । पीड्यमानः शरैस्तीक्ष्णैर्द्रोणद्रौणि-कृपादिभि. ॥ ३ ॥ मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः । अमितस्य प्रदातारं भर्तार का न शोचति ॥ ४ ॥ अथ बद्धजटे रामे सुमन्त्रे गृहमागते । त्यक्तो राजा सुत-त्यागाद्विवेशस्तैरवासुभिः ॥५॥ देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्धवाः । तं देशं नैव पश्यामि यत्र भ्राता सहोदर ॥ ६ ॥ प्रियस्य सुहृदो यत्र मम तत्रैव संभवः । भूयादमुष्य भूयोऽपि भूयासमनुसंचरः ॥ ७ ॥ विकृन्त-तीव मर्माणि देहं शोषयतीव मे । दहतीवान्तरात्मानं क्रूरः शोकाग्निरुत्थितः ॥ ८ ॥ अविशीर्णकान्तपात्रे नव्यदशे सुमुखि सभृतस्नेहे । मद्देहदीपकलिके कथमुपयातासि

वीररसनिर्देशः, करुणरसनिर्देशः

३६१

वतो रेणुकाकण्ठबाधा बद्धस्पर्धस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥ ३४ ॥ अङ्गैः स्वैरपि सयताग्रचरणे मूर्च्छाविरामक्षणे स्वाधीनव्रणिताङ्गशस्त्रनिचितो रोमोद्गमं वर्णयन् । भग्नानुद्बलयन्निजान् परभटांस्तर्जयन्निष्ठुरं धन्यो धाम जयश्रियः पृथुरणस्तम्भे पताकायते ॥ ३५ ॥ जन्मेन्दोरमले कुले व्यपदिशंश्चापि धत्से गदा मा दुःशासनकोष्णशोणितसुराक्षीबं रिपु भाषसे । दर्पान्धो मधुकैटभद्विषि हरावप्युद्धत चेष्टसे मत्रासात्त्रपशो विहाय समर पङ्केऽधुना लीयसे ॥ ३६ ॥ वीरोऽसौ किमु वर्ण्यते दशमुखश्छिन्नैः शिरोभिः स्वयं यः पूजाञ्जलिमत्सुको घटयितुं देवस्य खद्वाङ्गिनः । सूत्रार्थी हरकण्ठसूत्रभुजगव्याकर्षणा-योधतः साटोपं प्रमथैः कृतभ्रुकुटिभिः स्थित्वान्तरे वारितः ॥ ३७ ॥ संतुष्टे तिसृणा पुरामपि रिपौ कण्डूलदोर्मण्डल-क्रीडाकृत्पुनःप्ररूढशिरसो वीरस्य लिप्सोर्वरम् । याच्ञादैन्य-पराङ्कि यस्य कलहायन्ते मिथस्त्वं वृणु त्वं वृण्वित्यभितो मुखानि स दशग्रीवः कथं वर्ण्यते ॥ ३८ ॥ भूमात्रं कियदेतदर्णवमित तत्साधितं हार्यते यद्वीरेण भवादृशेन वदति त्रिःसप्तकृत्वो जय. । वीरोऽयं नवबाहुरीदृशमिदं घोर च वीरव्रतं तत्क्रोधाद्विरम प्रसीद भगवञ्ज्ञात्यैव पूज्योऽसि नः ॥ ३९ ॥ तात त्वं निजकर्मणैव गमितः स्वर्ग यदि स्वस्ति ते ब्रूमस्तेकमिदं वधूहृतिकथा तातान्तिकं मा कृथाः । रामोऽहं यदि तद्दिनैः कतिपयैर्निदानमत्कंधरः सार्ध बन्धु-जनैः सुरेन्द्रविजयी वक्ता स्वयं रावणः ॥४०॥ त्वय्यर्थासनभाजि किन्नरगणोद्गीतैर्भवद्विक्रमैरन्तःसंभृतमत्सरोऽपि भगवानाकारगुप्तौ कृती । उन्मीलद्भवदीयदक्षिणभुजारोमाञ्चवि-द्धोच्चरद्भाष्पैरेव विलोचनैरभिनयानन्दान्दमाखण्डलः ॥ ४१ ॥ शस्त्राशस्त्रिकथैव काननमगाद्गीर्वाणपाणिग्मयाः पन्थानो दिवि सकुचन्ति वसुधा वन्ध्या न सूते भटान् । लक्ष्मीर्प्यवरविन्दसौधवलभीनिर्यूहपर्य्यङ्किकाविश्राम्तैरलिभिर्न कुञ्जरघटाग-ण्डोत्करैर्मोदते ॥ ४२ ॥ अस्त्रौघप्रसरेण रावणिरसौ यं दुर्यशोभागिनं चक्रे गौतमशापयन्त्रितभुजस्थेमानमाखण्डलम् । कच्छागर्तकुलीरता गमयता वीर त्वया रावणं तत्सम्भृतमहो विशल्यकरिणी जागर्त्ति सत्पुत्रता ॥ ४३ ॥ चत्वारो वयमृत्विजः स भगवान्कर्मोपदेष्टा हरिः सद्भामाध्वरदीक्षितो नरपतिः पत्नी गृहीतव्रता । कौरव्या. पशव. प्रियापरिभवक्लेशोपशान्तिः फलं राजन्योपनिमन्त्रणाय रँसति स्फीतं यशो दुन्दुभि. ॥ ४४ ॥ अद्यारभ्य कठोरकार्मुकलताविन्यस्तहस्ताम्बुजस्तावन्न प्रकटीकरोमि नयने शोणे निमेषोदयात् । यावत्तायककोटिपाटितरिपुक्ष्मापालमौलिस्खलन्मल्ली-

माल्यमिलत्परागपटलैगमोदिनी मेदिनी ॥ ४५ ॥ नो तावत्कलयामि केलिकुपणे वामभ्रुवो लोचने तावन्न प्रणया-वलीढमनसः पश्यामि मातुर्मुखम् । यावत्तारकुठारपात-निपतत्प्रत्यर्थिपृथ्वीपतिश्राम्यत्स्वर्णकिरीटबद्धशिरसो भ्राम्यन्ति नो फेरव ॥ ४६ ॥ निर्पीते कलशोद्भवेन जलधौ गौरीपतेर्गङ्गया होतुं हन्त वपुर्ललाटदहने यावत्कृतः प्रक्रमः । तावत्तत्र मया विपक्षनगरीनारीदृगम्भोरुहद्वन्द्वप्रस्खलदस्वारिपटलैः सृष्टा. पयोराशयः ॥ ४७ ॥ आजन्मब्रह्मचारी पृथुलभुजशिलास्तम्भविव्राजमानज्याघातश्रेणि-सञ्जान्तरितवसुमतीचक्रजैत्रप्रशस्ति. । वक्षःपीठे घनास्र-व्रणकिणकठिने सक्ष्णवानः पृषत्कान्त्रासो राजन्यगोष्ठीवनगजमृगयाकौतुकी जामदग्न्यः ॥ ४८ ॥ क्षुद्राः सत्रासमेते विजहित हरयो भिन्नमत्तेभकुम्भा युष्मद्देहेषु लज्जा दधति परममी सायका निष्पतन्तः । सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हि रुषा नन्वहं मेघनाद. किंचित्सरम्मलीलानियमित-जलधिं राममन्वेषयामि ॥ ४९ ॥ अस्त्रज्वालावलीढप्रति-बलजलघेरन्तरौर्वायमाणे सेनानादे स्थितेऽस्मिन्मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम् । कर्णालं सस्रमेण व्रज कृप समर मुञ्च हार्दिक्य शङ्का ताते चापद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्यावकाश. ॥ ५० ॥ कृष्टा केशेषु भार्या तव तव च पशोस्तस्य राज्ञस्तयोर्वा प्रत्यक्षं भूपतीना मम भुवनपतेराज्ञया द्यूतदासी । तस्मिन्वैरानुबन्धे वद किमपकृतं तैर्हता ये नरेन्द्र्रा बाहोर्वीर्यातिभारद्रविणगुरूपदं मामजित्वैव गर्वः ॥ ५१ ॥<br><br>### करुणरसनिर्देशः<br>यस्याः कुसुमशय्यापि कोमलाङ्ग्या रुजाकरी । साऽधि-शेते कथं देवी ज्वलन्तीमघुना चिताम् ॥ १ ॥ साक्षा-न्मघवतः पौत्र. पुत्रो गाण्डीवधन्वनः । स्वस्त्रीयो वासु-देवस्य तं गृध्राः पर्युपासते ॥ २ ॥ असहायः सहायार्थी माममुध्यातवान्ध्रुवम् । पीड्यमानः शरैस्तीक्ष्णैर्द्रोणद्रौणि-कृपादिभि. ॥ ३ ॥ मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः । अमितस्य प्रदातारं भर्तार का न शोचति ॥ ४ ॥ अथ बद्धजटे रामे सुमन्त्रे गृहमागते । त्यक्तो राजा सुत-त्यागाद्विवेशस्तैरवासुभिः ॥५॥ देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्धवाः । तं देशं नैव पश्यामि यत्र भ्राता सहोदर ॥ ६ ॥ प्रियस्य सुहृदो यत्र मम तत्रैव संभवः । भूयादमुष्य भूयोऽपि भूयासमनुसंचरः ॥ ७ ॥ विकृन्त-तीव मर्माणि देहं शोषयतीव मे । दहतीवान्तरात्मानं क्रूरः शोकाग्निरुत्थितः ॥ ८ ॥ अविशीर्णकान्तपात्रे नव्यदशे सुमुखि सभृतस्नेहे । मद्देहदीपकलिके कथमुपयातासि

१ युधिष्ठिर
२ द्रौपदी
३ शब्द करोति
४६ सु. र. भा.

पृष्ठ 375 पृष्ठ 377