सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

करुणरसनिर्देशः, अद्भुतरसनिर्देशः, हास्यरसनिर्देशः | ३६३

---

त्यद्य शकुन्तलेति हृदयं संस्पृष्टमुत्कण्ठया कण्ठस्तम्भित- बाष्पवृत्तिकलुषश्चिन्ताजडं दर्शनम् । वैक्लव्यं मम ताव- दीदृशमपि स्नेहादरण्यौकसः पीड्यन्ते गृहिणः कथं न तनयाविश्लेषदुःखैर्नवैः ॥ ३८ ॥ पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं युष्मास्वपीतेषु या नादत्ते प्रियमण्डनापि भवता स्नेहेन या पल्लवम् । आद्ये वः कुसुमप्रसूतिसमये यस्या भवत्यु- त्सवः सेयं याति शकुन्तला पतिगृहं सर्वैरनुज्ञायताम् ॥ ३९ ॥ या केलिच्युतकेशलेशविषमा शय्या न भेजे पुरा या जालान्तरनिर्गतार्ककिरणद्योतादपि म्लायते । सेयं निष्ठुर- काष्ठसंचितचिता देदीप्यमानानला सस्रेरा भजते यदि प्रियमुलं स्नेहस्य किं दुष्करम् ॥ ४० ॥ ध्वस्तः काव्योरु- मेरुः कविविपणिमहारत्नराशिनिवेशीर्णः शुष्कः शब्दौघसिन्धु. प्रलयमुपगतो वाक्यमाणिक्यकोशः । दिव्योक्तीना निधानं निधनमुपगत हा हता दिव्यवाणी बाणे गीर्वाणवाणी- प्रणयिनि विधिना शायिते दीर्घनिद्राम् ॥ ४१ ॥

अद्भुतरसनिर्देशः

तस्मिन्युद्धे क्षणेनैव त्वरितो वानरध्वजः । सरथं सध्वजं सार्थं भीममन्तर्दधे शरैः ॥ १ ॥ रत्नभित्तिषु सक्रान्तैः प्रतिबिम्बशतैर्वृतः । ज्ञातो लङ्केश्वरः कृच्छ्रादाञ्जनेयेन त- स्वतः ॥ २ ॥ चतुर्ष्वपि समुद्रेषु सन्ध्यामन्वास्य तत्क्षणात् । कक्षाक्षिप्तं निशान्ते स्वे वाली पौलस्त्यमत्यजत् ॥ ३ ॥ न केनापि श्रुतं दृष्टं वारिणा वारि शुष्यति । अहो गोदा- वरीवारा भवसिन्धुर्विशुष्यति ॥ ४ ॥ एष वन्ध्यासुतो याति खपुष्पकृतशेखरः । मृगतृष्णाम्भसि स्नात. शश- शृङ्गधनुर्धरः ॥ ५ ॥ कस्मै किं कथनीयं कस्य मनःप्रत्ययो भवति । रमयति गोपवधूटी कुञ्जकुटीरे परं ब्रह्म ॥ ६ ॥ चित्रं कनकलताया पल्लव एवामृतं सूते । कुसुमसमूद्गम- समये नो जाने किं परं भावि ॥ ७ ॥ अम्बुजमम्बुनि जातं नं हि दृष्टं जातमम्बुजादम्बु । अधुना तद्विपरीतं चरण- सोजाद्विनिर्गता गङ्गा ॥ ८ ॥ जाता लता हि शैले जातु लताया न जायते शैलः । अधुना तद्विपरीतं कनकलताया गिरिद्वयं जातम् ॥ ९ ॥ कमलमनम्भसि कमले कुवलय- मेतानि कनकलताकायाम् । सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पात- परम्परा केयम् ॥ १० ॥ चित्रं कनकलताया शरदन्दुिस्तत्र

---

खञ्जनद्वितयम् । तत्र च मनोजधनुषी तदुपरि गाढान्ध- काराणि ॥ ११ ॥ चित्र महानेष बतावतारः क्व कान्ति- रेषामभिनैव भङ्गिः । लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रभावः काप्या- कृतिर्नूतन एष सर्ग ॥ १२ ॥ स्थाणु. स्वयं मूलविहीन एव पुत्रो विशाखो रमणी त्वपर्णा । परोपनीतैः कुसुमैरजस्रं फलत्यभीष्टं किमिदं विचित्रम् ॥ १३ ॥ कि क्रमिष्यति किलैष वामनो यावदित्यमहसन्त दानवाः । तावदस्य न ममौ नभस्तले लङ्घितार्कशशिमण्डलः क्रमः ॥ १४ ॥ युगा- न्तकालप्रतिसंहृतात्मनो जगन्ति यस्या सविकासमासत । तनौ मसूरस्य न कैटमद्विपस्तपोधनाभ्यागमसम्भवा मुदः ॥ १५ ॥ कथमुपरि कलापिन. कलापो विलसति तस्य तलेऽष्टमीन्दुखण्डम् । कुवलययुगलं ततो विलोलं तिल- कुसुमं तदध प्रवालमक्षात् ॥ १६ ॥ विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये । मदविभ्रमात्सक- लया पपे पुन. स पुरस्त्रियैकतनयैकया दृशा ॥ १७ ॥ पाश्चात्यभागमिह सानुषु संनिषष्णाः पश्यन्ति शान्तमनसा- न्द्रतरांशुजालम् । सपूर्णलव्धललनालपनोपमानमुत्सङ्गसङ्गि- हरिणस्य हिमांशुमूर्तेः ॥ १८ ॥ इदं तावच्चित्रं यदवनि- तले पार्वणशशी कलङ्कादुन्मुक्त. किमपि च तदन्तर्विल- सति । प्रवालं माणिक्यं कुवलययुदलं मन्मथधनुर्मनोवीणा- वाद्वध्वनिरिति महच्चित्रमधरम् ॥ १९ ॥ मूकारब्धं कमपि वधिराः श्लोकमाकर्णयन्ति श्रद्धांलुस्तं विलिखति कुणिः श्ला- घया वीक्षतेऽन्ध । अभ्यारोहत्यहह सहसा पङ्गुरप्यद्रि- शृङ्गं सान्द्रालस्याः शिशुभरणतो मन्दमायान्ति वन्ध्याः ॥ २० ॥ काकुत्स्थेन शिरासि यानि शतशश्छिन्नानि माया- निधेः पौलस्त्यस्य विमानसीमान तथा भ्रान्तानि नौकौक- साम् । तान्येवास्य धनुःश्रमप्रशमनं कुर्वन्ति सीतापतेः क्रीडा- चामरडम्बरानुकृतिभिर्दोलायमानैः कचैः ॥ २१ ॥ किं ब्रूमो हरिम्लस्य विश्वमुदरे कि वा फणान्भोगिनः शेते यत्र हरिः स्वयं जलनिधे. सोऽप्येकदेशे स्थितः । आश्चर्यं कल- शोद्भवो मुनिरसौ यस्यैकहस्तेऽम्बुधिर्गण्डूषीयति पङ्कजीयति फणी भृङ्गीयति श्रीपतिः ॥ २२ ॥ दोर्दण्डाञ्चितचन्द्र- शेखरधनुर्दण्डावभङ्गोद्यतद्धारध्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावना- डिण्डिमः । द्राक्पर्यस्तकपालसपुटमिलद्ब्रह्माण्डभाण्डोदरभ्रा- म्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति ॥ २३ ॥

हास्यरसनिर्देशः

जिह्वायाश्छेदनं नास्ति न तालुपतनाद्भयम् । निर्विशेषेण वक्तव्यं निर्लज्जः को न पण्डितः ॥ १ ॥ परान्नं प्राप्य

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

१ अरण्यवासिन २ गृहस्थाश्रमिण ३ कन्यावियोगदु खै ४ उदकेन ५ खमाकाश तस्य पुष्पेण कृत शेखर शिरोभूषण येन ६ मरुमरीचिकोदके कृतमज्जन ७ शशशृङ्गकृतधनुर्धारी ८ विश्वास ९ गोपस्त्री १० सुवर्णवर्णाङ्गी या स्त्री तस्या कोमलशरीरे ११ पर्वततुल्यमतिनिबिड स्तनद्वयमिति भाव

१ श्रद्धावान् २ विकलपाणि ३ शिखरम् ४ देवानाम् ५ अगस्त्य