सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

हास्यरसनिर्देशः, भयानकरसनिर्देशः	३६५

विष्णुशर्मा ॥ ४३ ॥ गौरी तनुर्नयनमायतमुन्नता च नामा कृशा कटितटी व पटी विचित्रा । अङ्गानि रोमरहितानि सुखाय भर्तु पुच्छं न तुच्छमिति कुत्र ममस्त्ववस्तु ॥ ४४ ॥ आपाण्डुरा शिरसिजास्त्रिवली कपोले दन्तावली विगलिता न च मे विषाद । एणीदृशो युवतय पथि मा विलोक्य तातेति भाषणपरा. खलु वज्रपात ॥ ४५ ॥ कटी मुष्टिग्राह्या द्विपुरुषभुजग्राह्यमुदर स्तनौ घण्टालोलौ जघनमधिगन्तुं व्यवसितौ । क्षितं मेरीनादो सुखमपि च यत्तद्व्र्यकर तथाप्येषा रण्डा परिभवति सतापयति च ॥ ४६ ॥ एका भार्या प्रकृतिमुखरा चञ्चला च द्वितीया पुत्रस्त्वेको भुवनविजयी मन्मथो दुर्निंवार. । शेष. शय्या शयनमुदधौ वाहन पन्नगारिः स्मारं स्मारं स्वगृहचरित दारुभूतो मुरारि. ॥ ४७ ॥ गत्वा द्वारवती नयामि दिवसानाराधयन्ती हरिं त्यक्त्वा वाडनशनेन जीवितमिदं मुञ्चामि भागीरथीम् । प्रात. प्रातरिति प्रवर्तितकथा निर्वेदमातन्वती रण्डा नक्तमनन्तजारसुरतप्रीता सुखायास्तु व ॥ ४८ ॥ पाणौ ताम्रघटी कुश करतले धौते सिते वाससी भाले मृत्तिलकः सचन्दनरसो व्यस्तैकपुष्प गिर. । दूरात्क्षिप्तपदा गतिर्दृढतरव्याक्लिष्टदन्ता गिरः मोऽयं वञ्चयितुं जगद्भगवतो दम्भस्य देहक्रम. ॥ ४९ ॥ यत्थोथापनमात्रनि.सहजरच्चर्मविशेषाक्षयश्चेच्छसि दुर्बलाङ्गचलनव्यर्थोद्यमालिङ्गने । लज्जावाधिनि खिद्यमानयुवतौ वृद्धस्य कृच्छ्रे रते यत्सात्त्वत्प्रतिभाव्य कि नु हसितुं युक्तं किमारोदितुम् ॥ ५० ॥ दत्ते वक्षसि कौस्तुभोपलमयं मत्वा श्रियः सोदर तन्नाभीगृहमाकलय्य मकरावास मनाङ्नोज्झति । तन्नामप्रणयान्न लम्पति हरि श्रीवत्समङ्के स्थित किं केन क्रियता स एव यदमूदेतादृशः क्लीवश. ॥ ५१ ॥ अतु वाञ्छति वाहनं गणपतेरौखुं क्षुधार्त फणी तं च कौञ्चेपतेः शिखी च गिरिजासिंहोऽपि नागाननम् । गौरी जह्नुसुतामसूयति कलानाथं कपालानलो निर्विण्ण म पपौ कुटुम्बकलहादीशोडपि हालाहलम् ॥ ५२ ॥ रण्डा पीनपयोधराकृत मया चण्डानुगङ्गाद्वुज दोर्दण्डद्वयपीवरस्तनभर नो गाढमालिङ्गिता । बुद्धेभ्य शतश शपे यदि पुन कुत्रापि कापालिनीपीनोत्तुङ्गकुचावपीडनभर. प्राप्त. प्रबोधोदयः ॥ ५३ ॥ जग्ध्वा माषमयानपूपवटकानाध्मायमानोदरे फट्फद्फाडिति पायवीयपवनं योगेश्वरे मुञ्चति । उड्डीनं विहगैर्घटैर्विघटितं दोलायितं भित्तिभिः शिष्यैर्वातितमर्भकैर्निपतितं कोलाहलोऽभून्मठे ॥ ५४ ॥ पीठीप्रक्षालनेन क्षितिपत्तिकथया सञ्जनाना प्रवादेर्नीत्वा यामार्थमेव कुशकुसुम-

समारम्भणव्यग्रहस्ता । पश्चाद्देते निमज्जत्पुरयुवतिकुचामोगदत्तेक्षणार्वा. प्राणायामपदेशादिह मरिति सदा वासगणि क्षिपन्ति ॥ ५५ ॥ रे रे लोका• कुरुध्व श्रवणपुटपिधानं द्रुत हस्तयुग्मै• गला. सर्वेऽपि यूयं भवत गुरुतरा. सावधाना धरित्र्याम् । शीघ्र रे गवण त्व विरचय वसनेर्नासिकाना पिधानं सुमोड्य कुम्भकर्ण. कटुरविकटं शेर्धते दीर्घमुच्चे. ॥ ५६ ॥

भयानकरसनिर्देशः

इदं मघोन• कुलिश धारासनिटितानलम् । स्मरणं यस्य दैत्यस्त्रीगर्भपाताय केवलम् ॥ १ ॥ तत पगमर्शविवृद्धमन्योर्भ्रूभङ्गदु.प्रेक्ष्यमुखस्य तस्य । स्फुरत्प्रदर्चि. सहसा तृतीयादक्षण कृशानु. किल नि.पपात ॥ २ ॥ विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिराद्भवत्युपश्रुत्य यहच्छयापि यम् । ससञ्जमेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियाऽमरावती ॥ ३ ॥ अशक्नुवन्सोदुमवीग्लोचनः सहस्ररश्मेरिव यस्य दर्शनम् । प्रविश्य हेमाद्रिगुहाङ्गुहान्तर निनाय विम्व्यदिवसानि काशिक ॥ ४ ॥ महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तकप्रचण्डघनगर्जितप्रतिरवानुकारी मुहु. । रवः श्रवणभैरव. स्थगितरोदसीकन्दर. कुतोऽद्य समरोदघेरणमभूतपूर्वं पुर ॥ ५ ॥ किंचित्कोपकलाकलापकलनाहुंकारविभ्रङ्गुवोर्विस्नेपादकरोदमौ रघुपतिर्लङ्कापते. पत्तनम् । कन्दत्फेरु रटत्करेढु विघटद्दारु स्फुटद्गुग्गुलु कोत्कीडत्कपि नि.श्वसत्फणि रणज्झल्लि भ्रमद्वीपि च ॥ ६ ॥ अद्याप्युन्मदयातुधानतरुणीचञ्चत्करास्फालनव्यावल्गद्गकपालतालरणितैर्नृत्यत्पिशाचाञ्जना । उद्वायन्ति यशांसि यस्य विततैर्नादै. प्रचण्डानिलप्रक्षुभ्यत्करिकुम्भकूटकुहरव्यक्तै रणक्षोभय. ॥ ७ ॥ गीर्वाणा. प्रतियन्ति नैव पिदधे कर्णौ सुधर्माधिप कर्णाकर्णिकयन्ति हन्त निभृत शुशुक्ष्यभूगुणा. । दूरादेत्य कृतान्तदूतनिवहा. स्वाकारसगोपनैरुद्वीव कलयन्ति कोणपृचमूनाथे शयाने रणे ॥ ८ ॥ निशङ्क बहिरम्ब चण्डमनसो नामानुरूपा क्रिया सर्वैण्यापदघर्घरखनवती न कापि रङ्गस्थली । किन्चात्यद्गकंघराद्वियुगले कल्याणभाजि स्फुटं लङ्काया प्रतिपक्षविक्रमयथाशङ्काकरी भ्राम्यति ॥ ९ ॥ अग्राकल्पचलत्पयोधरभरव्याविद्धमेघच्छटास्रुकैश्यामषिभैर्ध्रुगुग्र्ररुदास्कालोच्छलन्मूर्धजा । व्यादायाननमट्टहासविकट दूरेण तारापथात्त्र्रसत्सिद्धपुरत्रिवृन्दरमसोन्युक्तादुपक्रामति ॥ १०॥ प्रौढच्छेदानुरूपोच्छलनरयवशात्सैहिकेयोपमेयत्रासाकृष्टाश्वतिर्यग्गलितरविरथेनारुणेनेक्ष्यमाणम् । कुर्वन्काकुत्स्थवीर्यस्तुतिमिव मरुता कंधरारन्ध्रभाजा झाङ्कारैर्भाममेतत्निपतति

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१ मूषिकम् २ कार्त्तिकेयस्य ३ मयूर ४ गजवदनम् ५ ईष्टि
१ अपानवायु मुञ्चति २ ओष्ठप्रान्त ३ लालसा ४ पक्षा ५ स्त्री