सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

३६६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ६ प्रकरणम् ]

---

| वियतः कुम्भकर्णोत्तमाङ्गम् ॥ ११ ॥ माध्यन्मातङ्गकुम्भस्थलबहुलवसावासनाविस्रगन्धव्यासक्तव्यक्तमुक्ताफलशकललसत्केसग्लीकरालः । एणीवैधव्यवेधाः स्वभुजबलमदग्रस्ततेजस्विधामा गुञ्जन्कुञ्जे गिरीणां हरिरिह शबरीगर्भपातं विधत्ते ॥ १२ ॥ मन्थायस्तार्णवाम्भःप्रतिकुहरचलन्मन्दरध्वानधीरः कोणाघातेषु गर्जत्प्रलयघनघटान्योऽन्यसंघट्टचण्डः । कृष्णाक्रोधाग्रदूतः कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्घातवातः केनास्मत्सिंहनादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम् ॥१३॥ निर्मज्जच्चक्षुरन्तर्भमदतिकपिलक्रूरतारो नरास्थिग्रन्थिं दन्तान्तरालप्रथितमविरतं जिह्वया घट्टयन्ती । ध्वान्तेऽपि व्यात्तवक्त्रे ज्वलदनलशिखाजर्जरे व्यक्तकर्मा निर्मान्ती गृध्ररौद्री दिवसुपरि परिक्रीडते ताडकेयम् ॥ १४ ॥<br><br>### बीभत्सरसनिर्देशः<br>प्रस्वेदमलदिग्धेन वहता मूत्रशोणितम् । व्रणेन विकृतेनेदं सर्वमन्वीकृतं जगत् ॥ १ ॥ विकीर्णहरिचन्दनद्रविणि यत्र लीलालसा निपेतुर्लतिचञ्चलाश्चतुरकामिनीदृष्टयः । तदेतदुपरिभ्रमन्निबिडगृध्रजालं जनैर्लुठत्कृमि कलेवरं पिहितनासिकैर्वीक्ष्यते ॥ २ ॥ अङ्गैः कल्पितमङ्गलप्रतिसराः स्त्रीहस्तरक्तोत्पलब्यक्तोत्तंसभृतः पिनह्य शिरसा हृत्पुण्डरीकस्रज । एताः शोणितपङ्ककुङ्कुमजुषः सभ्यङ् कान्तैः पिबन्त्यस्थिस्नेहसुराः कपालचषकैः प्रीताः पिशाचाङ्गनाः ॥ ३ ॥ उत्कृत्य ज्वलिता शवात्कथमपि प्रेताशनः पैशितीं पेशीमभ्रिमयीं निगीर्य सहसा दन्दह्यमानोदरः । धावत्युत्प्लवते मुहुर्निपतति प्रोत्तिष्ठति प्रेक्षते विष्वक्क्रोशति सपिनष्टि जठर सुध्या चलन्मस्तकः ॥ ४ ॥ अग्रप्रोतवृहत्कपालनकलकूरकणत्कङ्कणप्रायप्रेङ्खितभूरिभूषणरवैराधोपयन्त्यम्बरम् । पीतच्छर्दितरक्तकर्दमघनप्राग्भारघोरोल्लसद्यालोलस्तनभारभैरववपुर्दर्पोद्धतं धावति ॥ ५ ॥ रक्तं नक्तंचरौघः पिबति वमति च ग्रस्तकुन्तः शकुन्तः क्रव्यं नव्यं गृहीत्वा प्रणदति मुदितो मत्तवेतालवालः । क्रीडत्यक्रीडमस्मिन्विधिरमदवशात्पूतना नूतनाङ्गी योगिन्यो मासभेदःप्रमुदितमनसः शूरशक्ति स्तुवन्ति ॥ ६ ॥ उत्कृत्योत्कृत्य कृंत्ति प्रथममथ पृथूच्छोफभूयांसि मासान्यंसस्फिक्पृष्ठपिण्डाद्वयववसुलभान्यङ्ग्रपूतीनि जंग्ध्वा । आत्तक्षायन्त्रनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरूङ्कः करङ्कादङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥ ७ ॥ | ### रौद्ररसनिर्देशः<br>स रोषदग्दाधरलोहिताक्ष्यैर्व्यक्तोर्ध्वरेखा भृकुटीर्वहद्भिः । तस्तार गा भल्लनि कृत्तकण्ठैहुंकारगर्भैर्द्रुढता शिरोभिः ॥१॥ पातालत. किमु सुधारसमानयामि निष्पीड्य चन्द्रममृतं किमु वाह्रामि । उद्यन्तमद्य तपनं किमु वारयामि कीनाशपाशमथवा किमु चूर्णयामि ॥ २ ॥ चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघातसंचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानाधनद्धघनशोणितशोणपाणिरुत्तंसयिष्यति कचास्तव देवि भीमः ॥ ३ ॥ कुंतमनुमतं दृष्ट वा यैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिर्निर्मर्यादैर्भवद्भिरुदायुधैः । नैरकरिपुणा सार्ध तेषा सभीमैकिरीटिना महमयमसमृद्धोदमासैः करोमि दिशा बलिम् ॥ ४ ॥ यत्सत्यव्रतमङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतं यद्विकर्तुमपीहितं शमवता शान्ति कुलेच्छच्छता । तद्यूतारणिसंभृतं नृपसुताकेशाम्बराकषणै. क्रोधज्योतिरिदं महत्कुरुवने यौधिष्ठिर जृम्भते ॥ ५ ॥ येन स्वा विनिहत्य मातरमपि क्षत्रास्रपूरास्वादामोदमत्तपरश्वधेन विदधे निःक्षत्रिया मेदिनी । यद्वाणव्रणवर्त्मनः शिखरिरणः क्रौञ्चस्य हसच्छलादद्याप्यस्थिकणा. पतन्ति स पुनः क्रुद्धो मुनिर्मार्गवः ॥ ६ ॥ देशः सोऽयमरतिशोणितजलैर्यस्मिन्ह्रदा. पूरिताः क्षत्रादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केशग्रहः । तान्येवाहितशस्त्रघस्मरगुरूण्यास्त्राणि भास्वन्ति मे यद्रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रोणात्मजः क्रोधन. ॥ ७ ॥ यैः प्राणापहृतिः कृता मम पितुः क्रुद्धैर्युधि क्षत्रियै रामोऽहं रमणीर्विहाय बलवान्निःशेषमेषा हठात् । भास्वत्प्रौढकुठारकोटिघनकाकाण्डत्रुटत्कंधरास्रोतोऽन्त.क्षुतशोणशोणितभरैः कुर्या क्रुधा निर्वृतिम् ॥ ८ ॥ राज्ञो मानधनस्य कार्मुकभृतो दुर्योधनस्याग्रत. प्रत्यक्षं कुरु बान्धवस्य च तथा कर्णस्य शल्यस्य च । पीतं तस्य ममाद्य पाण्डववधूकेशाम्बराकषिणः कोष्णं जीवत एव तीक्ष्णकरजक्षुण्णादसृग्वक्षसः ॥ ९ ॥ स्पृष्टा येन शिरोरुहे नृपशुना पाञ्चालराजात्मजा येनास्याः परिधानमप्यपहृतं राज्ञा कुरूणा पुरः । यस्योरःस्थलशोणितासवमहं पातुं प्रतिज्ञातवान् सोऽय मङ्गजपञ्जरे निपतितः सरक्ष्यता कौरवाः ॥ १० ॥ रक्तोत्फुल्लविशाललोलनयनः कम्बोत्तराङ्गो मुहुर्मुक्त्वा कर्णमपेतधीर्धुतधनुर्बाणो हरेः पश्यतः । आम्नातः कटूकोक्तिभिः स्वमसम्रुद्धोर्विक्रमं कीर्तयंश्चासास्फोटपटुर्युधिष्ठिरमसौ हन्तुं प्रवृत्तोऽर्जुनः ॥ ११ ॥ त्रैलोक्यत्राणशौण्डः सैरसिजवसतं· सप्रसूतो भुजाभ्या सुक्षत्रं नाम वर्णः कुलिशकठिनयोर्यस्य दोष्णोर्विलीनः । ज्वाला- |

---

पादटिप्पणी (Footnotes)

वामभागः (Left Column)	दक्षिणभागः (Right Column)
१ श्मशाने शवं भुञ्जानं प्रेतं दृष्ट्वा माधवस्योक्तिरियम्	१ स्वय मृतद्रोणशिरश्छेदकृद्दृष्टद्युम्नाश्वास्य उक्तिरियम्
२ चर्म	२ कृष्णेन
३ कटिदेशस्थमासपिण्ड	३ अर्जुन
४ अत्यन्तदुर्गन्धीनि	४ रक्षणम्
५ भक्षयित्वा	५ ब्रह्मण
६ प्रेतदरिद्र	६ बाहौ
७ मृतशरीरात्
८ निम्नोन्नतप्रदेशस्थम्
९ मासम्